24 кастрычніка 1795 г. была падпісаная Пецярбурская дэклярацыя, паводле якой адбыўся апошні, трэці падзел Рэчы Паспалітай. Гэты падзел стаўся гістарычным сконам дзяржавы. Па ім да Расеі адышлі Заходняя Беларусь, Летува, Курляндыя і частка заходняй Украіны, а Прусія і Аўстрыя падзялілі паміж сабой Польшчу. Да Прусіі таксама адышла частка беларускай Гарадзеншчыны (да 1807 г.). Апошні кароль Рэчы Паспалітай Станіслаў Аўгуст ператварыўся ў вязьня пецярбурскай цытадэлі і сядзеў па суседзтве з Касьцюшкам.
Далучаная ў 1795 г. да Расеі тэрыторыя Вялікага Княства Літоўскага была падзеленая на тры адміністрацыйныя часткі з цэнтрамі ў гарадах Вільні, Гародні і Коўні. У тым жа 1795 г. былі ўнесеныя зьмены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленьне і замест трох частак былі ўтвораныя Віленская і Слонімская губэрні, якія пасьля ўступленьня на трон Паўла 1 былі аб’яднаныя ў адну губэрню. Аляксандр 1 у 1801 г. распарадзіўся пра ўтварэньне на тэрыторыі Заходняй Беларусі і Літвы дзьвюх губэрняў: Гарадзенскай і Віленскай. У 1807 г. Расея заключыла Тыльзыцкую мірную дамову з Францыяй, паводле якой перадавалася ёй Беластоцкая акруга (паводле “Гісторыі дзяржавы і права Беларусі “ // Я.А.Юхо).
Кацярына ІІ і яе сын Павал І раздалі ў беларускіх губэрнях сваім памешчыкам 208,5 тысячы душ «мужеска полу». Па такіх душах лічылі семьі, а яны мелі ў сярэднім па чатыры-пяць чалавек. Такім чынам, больш за мільён беларусаў зрабіліся прыгоннымі расейскіх памешчыкаў, прычым значная частка гэтых сялянаў раней была асабіста вольная. Фэадальная гаспадарка ў Расеі вылучалася скрайняй прымітыўнасьцю. Беларускіх сялянаў, якія ў бальшыні сваёй раней плацілі грашовы аброк, пагналі на паншчыну. Формы прыгону ў Расеі былі больш жорсткія. Якраз пасля першага этапу «ўзьяднаньня», у 1773-1775 гадах, імпэрыю трэсла «пугачоўшчына».
Беларускія гарады пазбавіліся магдэбурскага самакіраваньня і старых гербаў. Дробную шляхту, што не магла давесьці дакумэнтамі сваіх правоў, пераводзілі ў падатковае саслоўе. Падаткі ў беларускіх губэрнях, у адрозьненьне ад расейскіх, дзяржава да 1811 года зьбірала не ў асыгнацыях, а ў звонкай манэце. Па неафіцыйным курсе 100 папяровых рублёў былі роўныя 22 рублям срэбрам. Значыцца, на нашую зямлю лёг цяжар падаткаў у чатыры-пяць разоў большы, чым у нутраных губэрнях. Расейскі ўрад злачынна выбіраў адсюль золата і срэбра.
На зьмену расфармаванаму новымі ўладамі прафэсійнаму войску Вялікага Княства Літоўскага (ягоных жаўнераў і афіцэраў высылалі на вечнае пасяленьне ў Кацярынаслаўскае намесьніцтва) прыйшлі невядомыя дагэтуль Беларусі рэкруцкія наборы. У рэкруты бралі маладых здаровых мужчын ва ўзросьце ад 19 да 35 гадоў. Мірным часам Пецярбург вымагаў ад 500 душ аднаго жаўнера, у вайну - чатыры, пяць і нават восем. Родныя праводзілі іх, не раўнуючы як на той свет. Да 1793 года рэкруты служылі ўсё жыцьцё, потым тэрміны абмежавалі «ўсяго» чвэрцю стагодзьдзя, а наступнае скарачэньне службы - да дваццаці гадоў - адбылося толькі ў 1834-м.
Беларусаў не прызнавалі за народ, лічылі крыху папсаванымі пальшчызнаю расейцамі. Адпаведнае стаўленьне было і да мовы. Продкаў пазбавілі нават права на ўласныя імёны і прозьвішчы. Адразу пасьля захопу ўсходніх беларускіх земляў царскія пісарчукі пазапісвалі Язэпаў - «Иосифами», Міхасёў - «Михаилами», Тамашоў - «Фомами». Жукі ператварыліся ў «Жуковых», Каты - у «Котовых», Кавалі - у «Ковалёвых»...
Расейцы не маглі пакінуць без увагі і навучальныя ўстановы. Над некаторымі ўвялі вайсковы нагляд. Новых падданых пазбавілі трохсотгадовага права набываць адукацыю ў замежных унівэрсытэтах. Рабіліся спробы вярнуць тых, хто ўжо вучыўся ў Эўропе. За імі сачылі, чыталі іхную карэспандэнцыю. Такога панятку, як таямніца ліставаньня, ў імпэрыі не існавала.
Моваю навучаньня ў абсалютнай бальшыні беларускіх школ і вучэльняў у першыя дзесяцігодзьдзі пасьля далучэньня была польская. Гэта можа здавацца дзіўным, але якраз тады, ўжо ў Расейскай імпэрыі, палянізатары дасягнулі вялікіх поспехаў. У Пецярбурзе лічылі, што на захопленых землях лепей мець справу з аднымі палякамі.
Зь іншага боку, няўхільна набірала абароты русыфікацыя. Не было даверу нават ляяльнаму да Пецярбурга праваслаўнаму духавенству, не кажучы ўжо пра вуніятаў. Сьвятароў-беларусаў пераводзілі ўглыб імпэрыі, а на вызваленыя месцы адтуль ехалі расейцы, што ня ведалі ні мовы, ні мясцовых традыцыяў і глядзелі на прыхаджанаў як на сьхізматыкаў. Яны падазрона перачытвалі сьпісы тутэйшых сьвятых, паніжалі іх у рангах, бязьлітасна змагаліся з калядаваньнем, купальлямі ды іншымі спрадвечнымі звычаямі.
Каляніяльны стан былога Вялікага Княства Літоўскага змушаў многіх патрыётаў пакідаць радзіму. Сотні беларусаў уступілі ў створаныя ў Міляне касьцюшкаўскім генэралам Янам Дамброўскім легіёны і ваявалі ў напалеонаўскай арміі супроць Аўстрыі, аднаго з далакопаў Рэчы Паспалітай. Яны марылі, што Напалеон дапаможа Бацькаўшчыне адрадзіцца.
(паводле “Дзесяць вякоў беларускай гісторыі” // Уладзімір Арлоў, Генадзь Сагановіч)
