Пераклад тэксту друкуецца з ласкавай згоды аўтара й часопісу “Ї”
У ХХ-ХХІ стагодзьдзях адной з агульных тэндэнцыяў разьвіцьця інстытуту правоў чалавека сталася ягоная ўнівэрсалізацыя. Пра тое сьведчыць, скажам, тое, што да найбольш значных дамоўных актаў ААН па правох чалавека – Міжнароднага пакту аб эканамічных, сацыяльных ды культурных правах, Канвэнцыі аб правох дзіцяці, Канвэнцыі аб ліквідацыі ўсіх формаў дыскрымінацыі стасоўна жанчынаў, Канвэнцыі аб ліквідацыі ўсіх формаў расавай дыскрымінацыі – далучылася ад 70 да 90 % усіх дзяржаваў сьвету, а заключны дакумэнт зладжанай пад эгідай ААН 1993 году ў Вене Сусьветнай канфэрэнцыі па правох чалавека падпісалі прадстаўнікі ўсіх 170 дзяржаваў, якія бралі ў ёй удзел.
У зьместавым аспэкце адзначаная тэндэнцыя знаходзіць свае праявы ў тым, што на сёньняшні дзень абсалютовая бальшыня дзяржаваў:
– прызналі існаваньне праблемы прасоўваньня і абароны неад’емных, “прыродных” правоў і свабодаў чалавека ды неабходнасьць паступовага разьвязаньня падобнага кшталту праблемаў;
– пагадзіліся ўважаць замацаваны ў Агульнай дэклярацыі правоў чалавека неабходны пералік назваў правоў і свабодаў своеасаблівым пакетам узораў, на які мусіць арыентавацца палітыка кажнае цывілізаванае, дэмакратычнае дзяржавы (і сапраўды: бальшыня гэтых назваў адлюстраваныя ў пераважнай колькасьці сучасных канстытуцыяў ды іншых фундамэнтальных законаў);
– дамовіліся пра стварэньне міжнародных (наддзяржаўных ці міждзяржаўных) ворганаў, якія імі ж упаўнаважаныя адсочваць стан прытрымліваньня правам чалавека ў адпаведных дзяржавах-удзельніцах ды паддаваць яго свайму кантролю і ўплыву, а таксама далі згоду на выкананьне рэкамэндацыяў і рашэньняў гэтых ворганаў;
– прышлі да кансэнсусу датычна працэдуры разгляду пытаньняў, зьвязаных з парушэньнямі правоў чалавека ў розных дзяржавах ды вызначэньнем захадаў міжнароднага рэагаваньня на такога кшталту парушэньні.
У той жа час у разьвіцьці сусьветнага інстытуту правоў чалавека даволі рэльефна выяўляецца й іншая – зрэшты, процілеглая – агульная тэндэнцыя, а менавіта: дыфэрэнцыяцыя канкрэтнага зьместу і абсягу правоў чалавека залежна ад краіны [1].
Гэтая, другая, тэндэнцыя найчасьцей знаходзіць сваё ўвасабленьне ў працэсе разьвязаньня (тэарэтычнага й практычнага) наступных праблемаў:
– высьвятленьня сутвы (вызначэньня панятку) фэномэна правоў чалавека ды мажлівасьцяў ягонага адназначнага разуменьня;
– “дазаваньне” правоў чалавека, то бок заканадаўчага вызначэньня іх канкрэтнага зьместу і абсягу шляхам акрэсьленьня пэўных юрыдычных абмежаваньняў датычна іх зьдзяйсьненьня
– трактаваньня правоў чалавека як неад’емнай умовы іх рэалізацыі, аховы і абароны ды мажлівасьці (ці, хутчэй, немажлівасьці) іх афіцыйнай уніфікацыі на сусьветным альбо прынамсі на рэгіянальным узроўні.
У гэтым артыкулі я разгледжу толькі апошнюю з названых праблемаў (бо іншыя мне ўжо даводзілася высьвятляць [2]). Пры гэтым падставовая ўвага будзе надавацца характарыстыцы сацыяльных чыньнікаў, якія іх абумоўліваюць, ды аналізу лёгіка-гермэнэўтычнага мэханізму іх разьвязаньня.
Канкрэтна-гістарычнае паходжаньне мажлівасьцяў чалавека, якія вынікаюць з падставовых правоў, – нават на сусьветным, глябальным узроўні – вызначае, бясспрэчна, неаднолькавасьць іх канкрэтнага зьместу і абсягу ў розных умовах ды ў розныя часы існаваньня чалавецтва. Ужо таму ўяўленьні пра рэальна зьдзейсьненыя правы ня могуць быць зьмястоўна (а не намінальна) унівэрсальнымі і нязьменнымі. Іншая ж прычына “розначытаньняў” у тлумачэньні падставовых правоў чалавека карэніцца ў тым, што іх разуменьне ня можа не залежаць і ад своеасаблівых, спэцыфічных інтарэсаў розных этнасаў, народаў, нацыяў, клясаў ды іншых шматлікіх сацыяльных утварэньняў. А такога кшталту інтарэсы заўсёды ёсьць ужо не агульначалавечымі, сусьветнымі, а асаблівымі, “частковымі”.
Таму становіцца зразумела, што для замацаваньня й зьдзяйсьненьня з дапамогай нутрыдзяржаўнага (“нацыянальнага”) заканадаўства падставовых правоў чалавека набывае прынцыповае мэтадалягічнае значэньне праблема разуменьня (асэнсаваньня) гэтых правоў адпаведнымі ворганамі дзяржавы ды іншымі суб’ектамі дадзенай супольнасьці. А разьвязаньне гэтых праблемаў мае дасягацца з улікам сучасных палажэньняў агульнае тэорыі разуменьня (інтэрпрэтацыі), то бок комплекснай галіны ведаў, якая завецца, па традыцыі, гермэнэўтыкай. Абапіраючыся на гэтую навуку, можна, у прыватнасьці, вытлумачваць (дый прадбачыць), чаму заканадаўства пэўнай дзяржавы, якая фіксуе паноўнае ў ёй канкрэтна-гістарычнае разуменьне падставовых правоў чалавека, досыць часта не супадае (прычым ня колькі тэрміналягічна, колькі ў сацыяльна зьмястоўным пляні) з замацаванымі у міжнародных нарматыўных дакумэнтах “стандартамі” такога кшталту правоў, а яшчэ ў большай меры – з законамі іншых дзяржаваў стасоўна тых жа пытаньняў.
Наступствам такой гермэнэўтыка-юрыдычнай сытуацыі становіцца тое, што каштоўнасьці, якія ў міжнародных дакумэнтах дэкляруюць і ўважаюць агульначалавечымі (у прыватнасьці, неад’емныя правы чалавека), ёсьць такімі найперш паводле іхных назваў, найменьняў, тэрмінаў; у той час як пры іх рэальным зьдзяйсьненьні, прасоўваньні ў жыцьцё яны напаўняюцца цалкам канкрэтным, збольшага неадназначным, зьместам, і ў такі спосаб, насамрэч функцыянуюць не як агульна-, а як “выключна- (асабліва-) чалавечыя”. Чаго вартыя агульначалавечыя назвы правоў чалавека – гэта выяўляецца толькі тады, калі яны выкарыстоўваюцца для разьвязаньня рэальных жыцьцёвых праблемаў рэальных асобаў у пэўных гістарычных умовах, цераз канкрэтныя акалічнасьці.
Ці не найвыразьнейшым, найрэльефнейшым чынам гэткая сытуацыя праяўляецца тады, калі ў працэсе дзяржаўна-праўнага (юрыдычнага) рэгуляваньня немінуча паўстае праблема межаў (абмежаваньня) правоў чалавека. Практычна разьвязаньне гэтай праблемы, як сьведчыць практыка, нідзе і ніколі не было ўнівэрсальным, аднаварыянтным, “нерухомым” [3].
Менавіта заканадаўства з пытаньняў правоў чалавека асэнсоўваецца (інтэрпрэтуецца, вытлумачваецца) – прычым як пры ягоным стварэньні, станаўленьні, так і пры прымяненьні, рэалізацыі – у такi спосаб, каб яно магло служыць рэальным спосабам, інструмэнтам для дасягненьня зьместавых мэтаў тых суб’ектаў грамадзкага жыцьця (сацыяльных супольнасьцяў, іхных індывідуальных ці калектыўных прадстаўнікоў – як дзяржаўных, так і недзяржаўных), якія ёсьць удзельнікамі дачыненьняў, што рэгулююцца заканадаўствам. А паколькі мэты розных суб’ектаў грамадзкіх дачыненьняў у шматлікіх выпадках не захоўваюцца ды не застаюцца нязьменнымі ў працэсе сацыяльнага разьвіцьця, інтэрпрэтацыі гэтымі суб’ектамі праўных тэкстаў, перадусім нармтыўных, прынцыпова ня можа быць адназначнай, аднасэнсоўнай, уніфікаванай. Якое-кольвек тлумачэньне законаў “скіроўваецца” на паляпшэньне ўмоваў існаваньня і жыцьцядзейнасьці ягонага суб’екта (альбо тых супольнасьцяў, груповак, аб’яднаньняў, інтарэсы якіх ён – усьвядомлена ці неўсьвядомлена – адлюстроўвае).
У гэтым аспэкце асаблівае значэньне набывае афіцыйнае (то бок фармальна абавязковае для правапрымяняльнікаў) нарматыўнае тлумачэньне заканадаўчых ды іншых нарматыўна-праўных актаў. Гэткае тлумачэньне, з пункту гледжаньня ягонай рэальнай ролі, місіі ў дзяржаўна-юрыдычным рэгуляваньні грамадзкіх стасункаў, можна пазначыць такімі тэрмінамі-сынонімамі, як скажам, “дынамічнае”, “інструмэнтальнае”, “функцыянальнае”, “адаптацыйнае”, “прыстасавальнае”. І, відаць, акурат апошні з гэтых тэрмінаў – як бы “радыкальна” ён не гучаў – найдакладнейшым, найадэкватнейшым чынам пазначае панятак пра разгледжанае тлумачэньне. Вось жа сацыяльнае прызначэньне гэткага тлумачэньня палягае часьцяком менавіта ў прыстасаваньні дзяржаўна-юрыдычнага рэгуляваньня да тых зьменаў, якія адбыліся ў грамадзтве, альбо ж у наданьні дамінуючага становішча ў гэткім рэгуляваньні менавіта такой інтэрпрэтацыі закона, якая аб’ектыўна здатная найлепшым чынам задавальняць патрэбы пэўнай сацыяльнай групы. Адбываецца, так бы мовіць, інструмэнталізацыя закону з пункту гледжаньня досыць канкрэтных сацыяльна-зьместавых мэтаў. Ці не найпераканаўчым сьведчаньнем гэтага служыць праватлумачальная практыка ворганаў канстытуцыйнай судавытворчасьці многіх краінаў [4] (і практыка Канстытуцыйнага Суду Ўкраіны, мяркую, ня робіцца выняткам стасоўна гэтага). Зважаючы на тое, можна сцьвярджаць, што галоўная мэта дзейнасьци суб’ектаў афіцыйнага нарматыўнага (акрамя прэцэдэнтанага) тлумачэньня акурат і палягае ў забесьпячэньні пэўнай сацыяльнай мэтаскіраванасьці дзяржаўна-юрыдычнага рэгуляваньня грамадзкіх дачыненьняў шляхам прыстасаваньня (адаптацыі) абавязковага варыянту інтэрпрэтацыі заканадаўстваў да адноўленых мэтаў гэткага рэгуляваньня або ж да новых спосабаў іх дасягненьня.
Выкладзеныя высновы яскрава ілюструе і практыка тлумачэньня Канвэнцыі аб абароне правоў чалавека і падставовых свабодаў 1950 году (далей – Канвэнцыя) Эўрапейскім судом па правох чалавека (далей – Суд).
Так, у рашэньні ў справе “Касада Кока супраць Гішпаніі”, ухваленам 24 лютага 1994 году, Суд пастанавіў, што прымяненьне кіраўніцтвам калегіі адвакатаў дысцыплінарных санкцыяў да адваката, які рэклямаваў уласныя паслугі, не парушае артыкул 10 Канвэнцыі (права на свабоду выяўленьня поглядаў). Суд вызначыў, што правілы, якія рэгулююць выкарыстаньне рэклямы чальцамі калегіі адвакатаў, вар’ююцца залежна ад краіны: бальшыня дзяржаваў-удзельніцаў намагаецца зьмягчыць гэтыя правілы, спасылаючыся на разьвіцьцё грамадзтва ды ўзмацненьне ролі сродкаў масавай інфармацыі. Суд заўважыў таксама і тое, што кіраўніцтва калегіі адвакатаў ды нацыянальныя суды знаходзяцца ў лепшым становішчы, за міжнародны суд, для таго, каб вызначыць, якім будзе на той ці іншы час аптымальны балянс паміж вымогамі належнага чыненьня правасудзьдзя, прафэсыйнай годнасьцю, правам кожнага атрымліваць інфармацыю аб праўнай дапамозе, з аднаго боку, і мажлівасьцю для адваката рабіць рэкляму сваіх паслуг, – зь іншага. З гэтага пункту гледжаньня, Суд прыйшоў да высновы, што на той час (1982-83 гг.) дысцыплінарныя санкцыі не маглі разглядацца як такія, што не адпавядалі пастаўленай мэце (Вылучана мною. – П.Р.).
Яшчэ адзін прыклад. У рашэньні, ухваленам у справе “Брумарэску супраць Румыніі” 23 жніўня 2001 году, Суд адхіліў папярэдняе пярэчэньне ўраду Румыніі, у якім заяўнік нібыта ня выкарыстаў усіх нацыянальных сродкаў праўнай абароны (ён не зьвярнуўся з новым позывам да суду аб вяртаньні належнай яму маёмасьці, хаця мог тое зрабіць). З гэтай нагоды Суд дайшоў ды высновы, што ўрад ня мог спасылацца на непаданьне заяўніком новага позыву, бо вынік гэткага позыву ёсьць дужа сумнеўным, асабліва з пункту гледжаньня прынцыпу res judicata. Вось жа, у дадзенай справе Суд адышоў ад літаральнага тлумачэньня нарматыўнага юрыдычнага тэксту, паколькі гэткае тлумачэньне (менавіта ў гэтай сытуацыі!) не магло б забясьпечыць дасягненьня мэтаў абароны правоў, замацаваных у Канвэнцыі. Суд дзейнічае згодна з створаным у ягонай практыцы прынцыпам эфэктыўнай абароны правоў чалавека, сутва якога палягае ў тым, што норму патрэбна тлумачыць і прымяняць у такі спосаб, які дасьць мажлівасьць забясьпечыць максымальна эфэктыўную, дзейсную, рэальную абарону правоў чалавека менавіта ў дадзеным выпадку.
Для рэалізацыі гэтага прынцыпу Суд ня столькі робіць спробу адшукаць у нарматыўным юрыдычным тэксьце намеры “творцы нормы”, закладзеныя апошнім у гэты тэкст, колькі прыстасоўвае сэмантычнае значэньне вытлумачваных нарматыўных палажэньняў да мэтаў эўрапейскай супольнасьці – забясьпечыць і абараніць правы ды свабоды чалавека. Сэмантычнае значэньне тэксту становіцца тут аб’ектам мэтаскіраванай – “прагматычнай” у адзначаным сэнсе – інтэрпрэтацыі, падчас якой сыстэмы знакаў (а дакладней, канцэптаў, signatum), якая патэнцыйна можа быць растлумачана ў розны спосаб (мець розныя сэнсы), на падставе іх сэмантычнага значэньня як прадукту гэтак званай моўнай канвэнцыі акурат і прышпільваецца, “прыпісваецца” пэўны сэнс, які адпавядае мэтам праўнай палітыкі Рады Эўропы. (Што да Канвэнцыі, такога кшталту мэты абвешчаныя непасрэдна ў яе Прэамбуле). Такім чынам Суд рэалізуе неаднаразова абвешчаны ім фундамэнтальны пастулат, паводле якога Канвэнцыя ёсьць “жывым арганізмам, які ўвесь час развіваецца”.
Мне ўжо даводзілася аргумэнтаваць палажэньне пра тое, што здатнасьць нарматыўнага юрыдычнага тэксту быць патэнцыйным носьбітам розных сэнсаў (інтэрпрэтацыйная здатнасьць тэксту юрыдычных нормаў) ёсьць ягонай аб’ектыўнай, неад’емнай, а як следзтва, немінучай уласьцівасьцю [5]. Карэньне яе патрэбна шуакць, відавочна, як у размаістасьці сацыяльных інтарэсаў, так і ў асаблівасьцях самой мовы [6], а таксама ў заканамернасьцях зьдзяйсьненьня камунікатыўнай дзейнасьці [7]. Гэтае палажэньне, якое адлюстроўвае адну з агульных гермэнэўтычных заканамернасьцяў, пераканаўча пацьвярджаецца практыкай афіцыйнай інтэрпрэтацыі юрыдычных нормаў менавіта датычна правоў і свабодаў чалавека.
І на заканчэньне. У айчыннай юрыспрудэнцыі набыло пэўнае распаўсюджаньне палажэньне пра тое, што панятак правоў чалавека адлюстроўвае неабходныя для існаваньня і разьвіцьця чалавека ягоныя мажлівасьці, аб’ектыўна абумоўленыя дасягнутым узроўнем разьвіцьця грамадзтва, і ў такі спосаб агульныя ды роўныя для ўсіх людзей. У такім разуменьні разгляданага фэномэну рэалізаваны тэарэтыка-мэтадалягічны падыход, які можна назваць “запатрабаваным”. Бо адзначаныя мажлівасьці чалавека закліканыя выкарыстоўвацца перадусім для задавальненьня ягоных жыцьцёва неабходных патрэбаў і акурат у гэтым палягае асаблівая значнасьць, каштоўнасьць гэткіх мажлівасьцяў (то бок правоў чалавека).
Таму-та й згаданая вышэй інструмэнталізацыя заканадаўства ўлучае, па-першае, спазнаньне аб’ектыўна існых мажлівасьцяў для існаваньня ды разьвіцьця ўсіх людзей (а таксама іхных аб’яднаньняў і супольнасьцяў), а па-другое, “наданьне” заканадаўству – ў працэсе ягонай інтэрпрэтацыі – такога сэнсу, каб яно магло служыць спосабам, шалямі зьдзяйсьненьня гэткіх мажлівасьцяў, то бок “інструмэнтам” выкарыстаньня адпаведных правоў, а тым самым – і задавальненьня пэўных патрэбаў [8]. Вядзецца, такім чынам, пра своеасаблівае дасьледжаньне функцыянальнага зьвязку паміж праварэалізацыйнай дзейнасьцю (прычына) і мажлівасьцю задавальненьня пэўных патрэбаў (наступства).
У гэтым і бачыцца канкрэтна-гістарычная абумоўленасьць сэнсатворчай інтэрпрэтацыі юрыдычных нормаў, якія замацоўваюць правы чалавека ды спосабы іх рэалізацыі. Разгледжаная інтэрпрэтацыя, асабліва ж яе афіцыйна-нарматыўная разнавіднасьць, зь неабходнасьці ўлучае й гнасеалягічны складнік, ды ў такі спосаб, дазваляе прымяняць да такога кшталту інтэрпрэтацыі катэгорыі аб’ектыўнай ісьціны.
З украінскае пераклаў Уладзіслаў Белавусаў
[1] Дасьледжаньню азначаных тэндэнцыяў, дыялектыкі ўнівэрсальных і канкрэтна-гістарычных уласьцівасьцяў правоў чалавека прысьвечана зараз шматлікія навуковыя працы. Гл., напрыклад: Robertson A.N.Human Rights in the World. New Heaven,1972; Pollis A. Schwab P. Human Rights: Cultural and Ideological Perspectives. New-York,1979; Tzvetan T. The Conguest of America // The question of the other. New-York, 1981; Fernando R. International Human Rights and Cultural Relatiusm // Virginia Journal of International Law, 1985, №4; Donnelly J. Universal Human Rights in Theory and Practice. New-York, 1989; Апель К.-О. Етноетика та універсалістська макроетика: суперечність чи доповнюваність? // Політична думка. – 1994. – №4. – С.85; Van Dijk P. A Common Standard of Achievement. About Universal Validity and Uniform Interpretation of International Human Rights // Human Rights: Chines and Dutch Perspective. The Hague, 1996; Мережко О. Культурний релятивізм і природа фундаментальних прав людини // Український часопис прав людини. – 1996. – №1. – С. 55; Brems E. Enemies or Allies? Feminism and Cultural Relatiusm as Dissident Voices // Human Rights Quarterly. – Vol.19, 1997; Габермас Ю. До леґітимації через права людини.-Київ. – 1999. – С.53; Добрянський С. Застосування Конвенції про захист прав людини та основних свобод як вияв загального та одиничного у праворозумінні // Право України. – 2000. – №11. – С.37.
[2] Гл., напрыклад: Український часопис прав людини,1995, №1; 1997, №3-4; Вісник Академії правових наук України, 1995, №2; 1996, №6.
[3] Дакладней гл.: Рабінович П.М., Панкевич І.М. Здійснення прав людини: проблеми обмежування. Львів, 2001.
[4] Гл., напрыклад: Равное правосудие на основе закона. Верховный Суд в жизни Америки. – Москва. – 1995. – С.57-58; 63-65; 69-74; 78-79.
[5] Гл., напрыклад: Известия высших учебных заведений. Правоведение. 1988, №5; Правова держава. Вип. 9. К.,1998; Вісник Академії правових наук України,1999, №2.
[6] Гл., напрыклад: Космеда Т. Аксіологічні аспекти прагмалінгвістики: формування і розвиток категорії оцінки.Львів. – 2000.
[7] Гл., напрыклад: Дридзе Т.М. Язык и социальная психология. М., 1980; Її ж. Текстовая деятельность в структуре социальной коммуникации // Проблемы семиосоциопсихологии. М., 1984.
[8] З гэтай нагоды заўважу, што запатрабаваны падыход ёсьць плённым таксама і для разьвязаньня многіх іншых, у тым ліку спэцыяльна-юрыдычных, праблемаў правазнаўства. Нагадаю, напрыклад, шырока дыскутаваную зараз праблему сацыяльнага права. Так, ягоным прадметам можна ўважаць грамадзкія дачыненьні, якія апасродкаваюць сацыяльную абарону чалавека шляхам беспасярэдняга задавальненьня ягоных жыцьцёва-неабходных патрэбаў, зьдзейсьнянага – пры наяўнасьці пэўных рызыкаў для яе – з сацыяльных (перадусім дзяржаўных) крыніцаў; вядзецца, адным словам, пра сацыяльна-абарончыя дачыненьні. Мэтадам гэтага права служыць дзейнасьць па рэпрэзэнтацыі сацыяльных дадзенасьцяў, з сацыяльнага ўтрыманьня чалавека (гэты мэтад можна назваць сацыяльна-алімэнтарным). І нарэшце, паводле сыстэмна-структурнай характарыстыцы сацыяльнае права ёсьць комплекснай інтэграванай галіной аб’ектыўнага юрыдычнага права.
_______________________________
Пятро Рабіновіч – доктар юрыдычных навук, прафэсар Львоўскага нацыянальнага ўнівэрсытэту, чалец-карэспандэнт Акадэміі Праўных Навук Украіны.
