Ekalahičnaja palityka ažyćciaŭlajecca Eŭrapiejskim Źviazam napraciahu amal što troch dziesiacihoddziaŭ. U svaim raźvićci jana prajšła niekalki etapaŭ. Siańnia nieabchodna kazać pra isnavańnie ŭ pravavoj systemie Supolnaści asobnaje haliny prava – prava navakolnaha asiaroddzia. Eŭrapiejskaha Źviazu. Na sučasnym etapie istotnaje značeńnie dziela ŭdaskanalvańnia pravavoha rehulavańnia dadzienaje sfery mieła nabyćcio mocy Amsterdamskaju damovaj, jakaja źmianiaje Damovu ab Eŭraźviazie, Damovy, jakija ŭstanaŭlivajuć Eŭrapiejskija Supolnaści, a taksama niekatoryja adpaviednyja akty. Hetaja damova dadała pałažeńni Damovy 1957 j razharnuła novyja mažlivaści dziela dalejšaha raźvićcia ekalahičnaje palityki arhanizacyi.

Što tyčycca prastoravaha raźvićcia, Amsterdamskaja damova ŭzhadvajecca ŭ ”Perspektyvie eŭrapiejskaha prastoravaha raźvićcia (ESDP)”¹ Tak, u artykule 27 adznačajecca, što pahadnieńni j damovy pa stvareńni j raźvićci EZ spryčynilisia da farmavańnia šerahu palitykaŭ z ”prastoravym uździejańniem”, t.b. palitykaŭ prastoravaha raźvićcia. U suviazi z hetym biasprečnym jość toje, što peŭnyja miery j instrumenty Supolnaści mohuć źmianić dy j źmianaijuć prastoravuju strukturu terytoryi Eŭrapiejskaha Źviazu j upłyvajuć na mahčymaści ekanamičnaje j sacyjalnaje sferau, vyznačajuć typy ziemlekarystańnia j łandšaftaŭ. Akramia taho, peŭnyja miery ”mohuć upłyvać na kankurentnazdolnaść raźmiaščeńnia ci prastoravuju vartaść miesta ci rehijonu ŭ miežach eŭrapiejskaje ekanamičnaje systemy j madeli raśsialeńnia.”²

U punkcie 29 ESDP u suviazi z vyznačeńniem paniaćcia ŭstojlivaha raźvićcia jak adnaje z hałoŭnych metaŭ prastoravaha raźvićcia ŭ Eŭropie prysutničaje spasyłka na Amsterdamskuju damovu: "U Amsterdamskaj damovie, što była zaklučana 2 kastryčnika 1997 harmaničnaje, zbalansavanaje j ustojlivaje raźvićcio paćvierdžanaje ŭ jakaści nieabchodnaje mety Eŭrapiejskaje Supolnaści. Metaj dziaržavaŭ-udzielnicaŭ paasobku j supolnaści ŭ varunkach ich adpaviednych kampetencyjaŭ, jość spryjańnie sacyjalnamu j terytaryjalnamu adzinstvu. Artykuł 2. Amstrerdamskaje damovy padkreślivaje istotnaść achovy navakolnaha asiaroddzia jak mety supolnaści"³ , t.b. spryjańnie vysokamu ŭzroŭniu abarony j palapšeńnie jakaści navakolnaha asiaroddzia jość siańnia adnoju ź pieršasnych zadačaŭ, što stajać pierad Supolnaściu ŭ adpaviednaści z Amsterdamskaju damovaj. Dziela jaje vykanańnia ŭ adpaviednaści z Artykułam 3. pobač z inšymi kirunkami, EZ ažyćciaŭlaje dziejnaść z navakolnaha asiaroddzia. Novymi jość pałažeńni Artykułu 6.: Patreby navakolnaha asiaroddzia majuć być integravanyja ŭ vyznačeńnie j ažyćciaŭleńnie palityki j dziejnaści Supolnaści, što paznačanyja ŭ Artykule 3, asabliva ŭ metach spryjańnia ŭstojlivamu raźvićciu.

Hetyja pałažeńni majuć pryncypovaje značeńnie. Adsyłkavy charaktar normy artykułu 6. padkreślivaje pryjarytetny charaktar vyrašeńnia ekalahičnych zadačaŭ Eŭrapiejskaha Źviazu. Zaraz na toje śkiravanaja ŭsia dziejnaść supolnaści. Artykuł 6. ustaloŭvaje ekalahičnyja miežy dasiahnieńnia ekanamičnych, sacyjalnych j palityčnych metaŭ EZ. Lubaja palityka Eŭrasupolnaści, luby kirunak integracyi musiać uličvać patreby navakolnaha asiaroddzia. Varta taksama adznačyć śkiravanaść Artykułu 6. na spryjańnie "ŭstojlivamu raźvićciu". "Ustojlivaje raźvićcio" na siańniašni dzień jość aficyjnaju kancepcyjaj AAN pa vyrašeńni prablemy navakolnaha asiaroddzia. Jak było adznačana ŭ dakładzie Mižnarodnaje Kamisyi z navakolnaha asiaroddzia j raźvićcia "Našaja ahulnaja budučynia", “ustojlivaje raźvićcio” jość takim raźvićciom, jakoje zadavalniaje patreby ciapierašniaha času, ale nia stavić pad pahrozu zdolnaść budučych pakaleńniaŭ zadavolvać svaje ŭłasnyja patreby.

U punkcie 50 ESDP Amstredamskaja damova ŭzhadvajecca ŭ suviazi z palitykaj u sfery achovy navakolnaha asiaroddzia. U Amsterdamskaj damovie taksama padkreślena važkaść prablemaŭ navakolnaha asiaroddzia j patreby abjadnać patrabavańni abarony navakolnaha asiaroddzia ŭ vykanańni palityki supolnaści j dziejańni sa specyjalnaj uvahaj da dasiahnieńnia ŭstojlivaha raźvićcia".⁴

Adno z hałoŭnych patrabavańniaŭ jość u tym, kab ekalahičnyja faktary abaviazkova prymalisia pad uvahu - dy stanavilisia integralnaju častkaju! - pry składańni doŭhaterminovych ahulnaeŭrapiejskich prahramaŭ u samych roznych halinach. Pačatak, jak varta było čakać, byŭ pakładzieny ŭ enerhetycy, transparcie j sielskaj haspadarcy. Paźniej praca była praciahnutaja ŭ rybnaj haspadarcy, supracoŭnictvie ŭ halinie raźvićcia, ekanomicy, finansach i sfery vytvorčaści. U śniežni 1999 hodu na ahulnaeŭrapiejskim summicie ŭ Helsinkach było vyrašana, kab usie tyja paasobnyja stratehičnyja kirunki byli złučanyja ŭ adzinaje cełaje j Eŭrapiejskaja kamisyja raspracavała prajekt ahulnaje Stratehii ekanamičnaha, sacyjalnaha j ekalahičnaha ŭstojlivaha raźvićcia.⁵

Druhi napramak - novaja prahrama ekalahičych dziejańniaŭ. Ad pačatku 70-ch, kali hetaja tematyka ŭpieršyniu pačała ŭźnimacca, takich prahramaŭ u EZ było pryniata 6. U piataj byli vyznačanyja pryrodaachoŭnyja pryjarytety j mety na bližejšaje dziesiacihoddzie j, da taho ž, asabliva padkreślenyja ŭzajemasuviaź ekalohii j achovy zdaroŭja. Ministry ekalohii krainaŭ Eŭraźviazu taksama pryjšli da pahadniennia pra toje, što novaja stratehija maje, tam dzie toje patrebna, vyznačyć jakasnyja j kolkasnyja parametry ekalahičnych metaŭ, što stavić pierad saboju abjadnanaja Eŭropa. Siarod inšych pryncypaŭ supolnaści pa raniejšamu vialikaja ŭvaha dla dziejnaści EZ u sfery ekalohii maje pryncyp subsydyjarnaści (art.5) z pryčyny taho, što achova navakolnaha asiaroddzia jość pradmietam supolnaje adkaznaści EZ j dziaržavaŭ-udzielnicaŭ.

Ekalahičnaja palityka EZ u novaj reakcyi Damovy atrymała svajo zamacavańnie ŭ Raździele XIX "Navakolnaje asiaroddzie". Hetamu pryśviečanyja artykuły 174-176 , jakija da Amsterdamskaje Damovy mieli numaracyju 130 r-t. Zhodna z art.174 dziejnaść Supolnaści ŭ dačynieńni da navakolnaha asiaroddzia śkiravana na:

-zachavańnie, abaronu j palapšeńnie stanu navakolnaha asiaroddzia,

-achovu zdaroŭja ludziej,

-dasiahnieńnie razumnaha j racyjanalnaha vykarystańnia pryrodnych resursaŭ,

-spryjańnie na mižnarodnym uzroŭni mieram, što adnosiacca da regijanalnych j glabalnych prablemaŭ navakolnaha asiaroddzia.

U art. 174 padkreślena, što palityka Supolnaści ŭ dačyneńni navakolnaha asiaroddzia śkiravanaja na dasiahnieńnie ekalahičnych metaŭ, što pieraličanyja ŭ art. 2 Damovy. Jana realizujecca praz dyferencyjacyju ekalahičnaje dziejnaści EZ u zaležnaści ad specyfiki prablemaŭ navakolnaha asiaroddzia ŭ kažnym regijone Supolnaści. Art.2 pieraličvaje pryncypy ekalahičnaje dziejnaści EZ:

1. Pryncyp preventyŭnych dziejańniaŭ, t.b. dziejnaści Supolnaści, śkiravanaja na papiaredžańnie, prafilaktyku zabrudžvańnia ci inšaha ŭronu navakolnamu asiaroddziu. Pahroza ŭronu navakolnamu asiaroddziu musić być uličanaja pry pryniaćci rašeńniaŭ zahadzia, a nia potym, kali ŭźnikła zabrydžańnie;

2. Pryncyp zaściarohi, sens jakoha ŭ tym što niedachvat navukovych vynikaŭ z kankretnaje prablemy nia musić być pryčynaj admieny albo adterminoŭki mierapryjemstvaŭ EZ z prafilaktyki zabrudžvańnia navakolnaha asiaroddzia;

3. Kampensacyja ŭronu navakolnamu asiaroddziu, pryčym pakazany asnoŭny metad vykanańnia nazvanaha pryncypu - likvidavańnie krynicaŭ uronu;

4. Pryčynialnik uronu płacić, t.b. uron apłačvajecca tymi, chto jaho nanios, "zabrudziŭ - płaci". Vydatki na preventyŭnyja miery, ačystku j kampensacyju za zabrudžvańnie niasuć vinavatyja. "Hety pryncyp adlustroŭvaje fenomen, što možna paŭsiudna nazirać. Jaho sutnaść u tym, što metady finansavaha stymulavańnia j štrafavańnia bolš efektyŭnyja ad nakładańnia niejkich abaviazkaŭ albo zabaronaŭ".

Art. 174 nazyvaje taksama krytery, jakija ŭličvajucca pry raspracoŭcy doŭhaterminovych prahramaŭ dziejańniaŭ arhanizacyi ŭ halinie navakolnaha asiaroddzia. U paznačanym artykule idzie havorka taksama pra źniešnija suviazi Supolnaści ŭ sfery ekalohii, u pryvatnaści adznačajecca, što "ŭ miažoch svaje kampetencyi Supolnaści j dziaržavy-ŭdzielnicy supracoŭničajuć z trecimi krainami j mižnarodnymi arhanizacyjami".⁶

Art. 175 praktyčna całkam pryśviečany paradku pryniaćcia arhanizacyjaj ekalahičnych rašeńniaŭ. Pry pryniaćcia nazvanych rašeńniaŭ u asnoŭnym vykarystoŭvajecca pracedura supolnaha pryniaćcia rašeńniaŭ. Cikavymi jość pałažeńni ab finansavaj padtrymcy Supolnaści sumiesnych zachadaŭ EZ j dziaržavaŭ-udzielnicaŭ, jakija ažyćciaŭlajucca, kali zaćvierdžanyja miery "ŭtrymlivajuć vydatki pryznanyja zanadta vialikimi dla vorhanaŭ ułady dziaržavy-ŭdzielnicy". Takaja padtrymka ažyćciaŭlajecca praz fundacyju zadzinočańnia albo praz časovyja adstupleńni. Art. 176 robić ahavorku, što pradstaŭlaje kažnaj z dziaržavaŭ-udzielnicaŭ mažlivaść zachoŭvać ci ŭvodzić u adpaviednaści z damovaju bolš žorstkija abmiežavalnyja miery. Nazvanaja ahavorka ŭ sukupnaści z pałažeńniami art. 95 Damovy abumoŭlivaje vyklučnuju kampetencyju dziaržavaŭ-udzielnicaŭ u halinie ekalohii.⁷

Šmat krytyki vyklikała adsutnaść u kantekście ažyćciaŭleńnia palityki EZ niejkich paasobnych pravavych normaŭ u halinie achovy i ŭtrymańnia žyviołaŭ. Asabliva heta tyčyłasia pytańniaŭ ich pieravozki j roli zakanadaŭstva EZ pa hetaj prablemie. Niahledziačy na toje, što Damova ab Eŭrapiejskim Źviazie nie była dapoŭnienaja jakim-kolviečy pałažeńniem, jakoje b uličvała nazvanaje pałažeńnie, dastatkova ahulnyja pałažeńni ŭklučanyja ŭ asobny Pratakoł da jaje. U im idzie havorka pra toje, što "Supolnaść i dziaržavy-ŭdzielnicy ŭ poŭnaj miery ŭličvajuć partabavańni ŭtrymańnia žyviołaŭ, a taksama pavažajuć adpaviednyja zakanadaŭčyja albo administratyŭnyja pałažeńni ci zvyčai dziaržavaŭ-udzielnicaŭ adnosna, u pryvatnaści, religijnych rytuałaŭ, kulturnych tradycyjaŭ dy regijanalnych tradycyjaŭ. Zdajecca, zaraz bojki bykoŭ u Hišpanii stanucca biaśpiečnymi.⁸

Takimi jość asnoŭnyja pałažeńni, jakija tyčacca dziejnaści EZ u sfery navakolnaha asiaroddzia pa nabyćciu mocy Amsterdamskaju damovaj 1997 hodu. Nastupnaja Nicckaja damova 2001 hodu nia ŭniesła značnych karektyvaŭ u ekalahičnyja pałažeńni Damovy ab EZ. U bližejšaj pryšłaści Supolnaść maje realizavać šostuju doŭhaterminovuju prahramu dziejańniaŭ datykalna ekalohii, jakaja hruntujecca ŭžo na novych pałažeńniach Rymskaje damovy.

U pačatku XXI stahoddzia vialikuju rolu dziela achovy navakolanaha asiaroddzia adyhryvaćmie ekalahičnaje supracoŭnictva pamiž Eŭrapiejskim Źviazam dy inšymi dziaržavami. Hetaje supracoŭnictva moža ažyćciaŭlacca jak u varunkach pahadnieńniaŭ ab partnerstvie j supracoŭnictvie, tak i ŭ jakich-kolviečy inšych mižnarodna-pravavych varunkach. Amsterdamskaja damova zabiaśpiečvaje dziela taho vializnyja mahčymaści.

1 European Spatial Development Perspective (ESDP) (Potsdam, May 1999) // http://www.inforegio.org/wbdoc/docoffic/official/sdec/som_en.htm --11.03.2004.

2 Amstrerdamskaja damova; Damova ab Eūrapiejskim źviazie (EZ) // http://www.prometa.ru/kpr/frames/guide/amsterdamtr.htm.-- 24.03.2004.

3 Amstrerdamskaja damova : st.13.

4 Pieraklad Perspektyvy eūrapiejskaha prastoravaha raźvićcia // http://www.prometa.ru/kpr/frames/Contents.htm. 11.03.2004.

5 Kaliničienko P.A. Soveršenstvovanije mechanizma zaščity ekologičeskih prav v Evropejskom Sojuzie. // Žurnal «Еvropa». – 2004, -№ 2(36). – s. 7.

6 Amsterdamskaja damova : st. 55-56.

7 Kaliničenko P.A. Sovriemennye tendencii v razvitii ekologičeskogo prava ЕS. // «Маterialy seminara «Prepodavanije prava Evropejskogo Sojuza v rossijskih vuzah – II (Моskva 5–7 diekabria 2000 g.)». - М. Statut. 2001, s. 209.

8 Craig P. and de Búrca G. EU Law. P.38.