Гаворка тут будзе весьціся па-сутнасьці не пра клясыкаў, а пра клясыка, менавіта, пра Тамаша Аквінскага (1225-1274), які і аформіў клясычную вэрсію натуральнага права. Наўмысна пакідаю пакуль што ўбаку іншыя, альтэрнатыўныя канцэпцыі натуральнага права (Хобс, Лёк, Лёрэнц, Ўільсан), а гэта таму, што ў ходзе аналізу (і крытыкі) тамістычнае вэрсіі lex naturae, мы – апасродкавана, праз галасы крытыкаў – напаткаем і канкурэнцыйныя інтэрпрэтацыі.
Натуральнае права [lex naturae] ёсьць нічым іншым, як сьвятлом розуму [lumen intellectus], улітым [insitum] нам праз Бога. Дзякуючы яму пазнаем, што трэба рабіць, а чаго пазьбягаць. Гэтае сьвятло даў нам Бог у момант стварэньня. (а)
Адначасна ж Аквінат чалавечую натуру фармулюе ў катэгорыях Арыстотэлевага “гілемарфізму” (гюле – матэрыя, сыравіна, і морфэ – форма), заяўляючы, што чалавек – corpore et anima unus, духава-целавая еднасьць (б). „Натура”, такім чынам, успрымаецца тут не як “прырода” (у крынічным сэнсе слова), гзн. не як сукупнасьць прыроджаных фізіялягічных асаблівасьцяў, а як цела-і-душа, злучнасьць двух кампанэнтаў.
Гілемарфічная інтэрпрэтацыя “чалавечай натуры” дапоўнена ў Аквіната сьцьверджаньнем пра ўнівэрсальнасьць і нязьменнасьць натуральнага права (в). Энцыкліка Veritatis splendor гэтак камэнтуе пазыцыю сьвятога Тамаша: “Мяноўна дзякуючы ёй [духава-целавай еднасьці] можна казаць пра ўнівэрсальнасьць натуральнага права. Будучы ўпісаным ў разумную натуру асобы, яно абавязвае кожнае стварэньне ў любых гістарычных эпохах”.
Неабходна, нарэшце, узяць пад увагу паасобныя прынцыпы, якія – як трэба меркаваць – Аквінат успрымае як экзэмпліфікацыю натуральнага права. Такім чынам, гэтыя прынцыпы павінны характарызавацца (дакладней: характарызуюцца) унівэрсальнасьцю ды нязьменнасьцю:
1) рабленьне дабра і пазьбяганьне зла;
2) клопат пра перадачу і захаваньне жыцьця;
3) павелічэньне і разьвіцьцё багацьцяў акаляючага сьвету;
4) удзел у грамадзкім жыцьці;
5) пошук праўды;
6) выкананьне добрых справаў;
7) сузіраньне прыгажосьці (г).
З кантэксту можна меркаваць, што гэтыя сем прынцыпаў не прэтэндуюць быць поўным каталёгам прынцыпаў натуральнага права.
Прааналізуйма ж (а), (б), (в), (г).
1.2.1. Аналіз (а). У прыведзенай вышэй дэфініцыі сьв. Тамаша “сьвятло розуму” (“lumen intellectus”) выконвае функцыю genus proximus, а “ўлітае Богам” (insitum a Deo) – differentia specifica. Як бачым, два фундамэнтальныя выразы (якія ўтвараюць ядро дэфініцыі) зьяўляюцца яўна мэтафарычнымі, а гэта значыць, застаюцца недаакрэсьленымі ў паняткавым пляне. “Улітае Богам” – можа ўказваць адно толькі на паходжаньне “сьвятла”. Можам адсюль зрабіць толькі такую выснову, што натуральнае права мае звышнатуральнае паходжаньне, Бог ёсьць заснавальнікам і гарантам гэтага права. Тым ня менш, дэфініцыя зьмяшчае ў сабе й немалаважную “інфармацыю” пра натуральнае права, а менавіта ўказвае на яго “сядзібу”: розум (intellectus). Цераз слова „ўлітае” Тамаш адсылае нас да акту стварэньня чалавека, гэтага першапачатковага і “архетыпнага” тхненьня, пра якое вядзецца ў Кнізе Быцьця.
Той зьмест, які ўдалося нам здабыць шляхам аналізу (а) выразна паказвае, што натуральнае права нельга ляказалізаваць у левай калёне табліцы. А ці трэба яго зьмясьціць з правага боку, пакуль што застаецца справай адкрытай.
1.2.2. Аналіз (б). Вось тут маем сур’ёзную мадыфікацыю ў разуменьні натуры, якое можна выразіць пры дапамозе наступнай сэквэнцыі паняткаў: натура (чалавека) ® духава-целавая цэльнасьць ® матэрыя-цела Ù форма-душа ® асоба (чалавека). Калі цяпер зірнем на табліцу, то заўважым, наколькі першапачатковае, этымалягічнае разуменьне натуры (А) адрозьніваецца ад прадстаўленага толькі што (Б). Адначасна прыходзіцца сьцьвердзіць, што таксама ў правай калёне ня можнам зьмясьціць “натуру” ў разуменьні (Б).
Паспрабуйма гіпатэтычна раскрыць эвалюцыю панятку натуры ў разуменьні (А). Аказваецца, цягам часу адбылася “інфляцыя” гэтага панятку, што яскрава бачна на прыкладзе выслоўя: consuetudo est altera natura – “звычка ёсьць другой натурай”. Тут мы бачым, што пэўныя набытыя асаблівасьці, якія трывала замацаваліся ў асабовасьці чалавека і сутнасна акрэсьліваюць яго паводзіны, пачынаюць успрымацца цераз аналёгію да натуры, гзн. асаблівасьцяў прыроджаных і строга дэтэрмінаваных. “Натура” становіцца сынонімам характару.
Яшчэ больш панятак натуры адыйшоў ад першапачатковага значэньня пад уплывам эсэнцыялізму клясычных грэцкіх філёзафаў, у асаблівасьці Арыстотэля: для яго “фюзіс” (натура) была і мэтавай прычынай, і мэтафізычным прынцыпам: сутнасьцю. У выніку адбылася інфляцыя і сыкрэтызацыя панятку натуры. Апрача неадназначнасьці гэтага слова (якая, дарэчы, рэдка ўсьведамляецца), зьяўляецца яшчэ адна цяжкасьць: як трэба інтэрпрэтаваць гэтае мэтафізычнае разуменьне натуры (Б)? Няма адназначна акрэсьленага дэсыгнату: ці то мноства дарослых, разьвітых людзей утварае дэсыгнат, ці, можа, ідэя разьвітага чалавека ёсьць тым дэсыгнатам, а калі ідэя, то якая, кім адкрытая і сфармуляваная? А можа, дэсыгнатам ёсьць сукупнасьць схільнасьцяў (духовых, псыхічных), калі так, то якія гэта схільнасьці? Канатацыя – зноў жа – няясная: якія дыстынктыўныя прыметы трэ’ прыпісаць гэтай “мэтафізычнай” натуры, якое яе поле кантрасту?
1.2.3. Аналіз (в). У якім сэнсе натуральнае права – нязьменнае і ўнівэрсальнае? Уступна можна інтэрпрэтаваць гэта падвойна: А: (в) ёсьць сказам справаздачным; Б: (в) ёсьць сказам нарматыўным. У першым выпадку можам перафармуляваць тэзу аб нязьменнасьці-ўнівэрсальнасьці наступным чынам:
А’: тое, што ёсьць натуральным правам, дэ факта ніколі дагэтуль не мянялася, дэ факта наяўнае ўва ўсіх папуляцыях і ўва ўсіх культурах;
У другім выпадку:
Б’: тое, што ёсьць правам натуральным, ніколі й нідзе не павінна зьмяняцца.
Калі пагодзімся з інтэрпрэтацыяй А і перафармулёўкай А’, то паўстане пытаньне: якім чынам можна даведацца пра тое, што гэтыя ці іншыя прынцыпы ніколі й нідзе не зьмяніліся? Правядзеньне гістарычна-этналягічных дасьледваньняў такіх дакладных, каб можна было катэгарычна сьцьвердзіць нязьменнасьць і паўсюднасьць тых ці іншых прынцыпаў, было б задумай цалкам утапічнай. Застаецца, значыць, інтэрпрэтацыя Б.
У сьв. Тамаша можам знайсьці цьверджаньне, што знатуральнае права ёсьць тым, дзякуючы чаму душа чалавека ўдзельнічае (participat) y вечным праве Божым. Гэты “ўдзел” магчымы на два спосабы: per modum cognitionis (шляхам інтэлектуальнага пазнаньня) і per modum actionis et passionis (шляхам дзеяньня і ўспрыманьня). Вось жа як чалавечае пазнаньне, гэтак і воля з пачуцьцямі (адказныя за “дзеяньне і ўспрыманьне”) скажоныя ў выніку першароднага граху. І таму Тамаш адрозьнівае тры “слаі” натуральнага права: 1) прынцыпы паўсюдна вядомыя і паўсюдна абавязковыя; 2) прынцыпы паўсюдна абавязвальныя, але не паўсюль вядомыя і 3) прынцыпы ня ўсім вядомыя і не для ўсіх абавязковыя. Прадметам нашага адмысловага зацікаўленьня зьяўляюцца прынцыпы, якія належаць да першае катэгорыі.
Ёсьць тут яшчэ адна – дадатковая – інтэрпрэтацыйная цяжкасьць. Калі натуральнае права бытуе ў дзьвюх сфэрах – пазнавальнай і валітыўна-пачуцьцёвай – то паўстае пытаньне пра каэкстэнсыўнасьць аб’екту натуральных схільнасьцяў і дабротаў ацэньваных розумам. Кажучы прасьцей: ці розум-пазнаньне і пачуцьці-схільнасьці заўсёды пагаджаюцца паміж сабой у справе натуральнага права, ці не бывае такое, што розум кажа адно, а схільнасьці – іншыя. Калі так, то патрэбен дадатковы крытэр, які дапаможа вырашыць, чый “голас” – важнейшы. І гэты крытэр сапраўды ёсьць – Тамаш, будучы спадкаемцам Арыстотэля, рэпрэзэнтуе “этычны інтэлектуалізм” – перавага розуму над воляй і пачуцьцямі.
Падаецца ўсё ж, што можна знайсьці яшчэ й трэцюю інтэрпрэтацыю, як пэўнае дапаўненьне другой: В: (в) зьяўляецца выражэньнем веры ў тое, што незалежна ад культурнай прыналежнасьці й незалежна ад эпохі, у чалавечых сумленьнях існуе схільнасьць да таго, каб ушаноўваць натуральнае права.
Выснова з гэтага ўсяго будзе такая: тэза (в) нясе ў сабе дзьве ідэі: па-першае, зьяўляецца выражэньнем веры ў наяўнасьць ува ўсіх людзей пэўных маральных “рэсурсаў” (застаецца справай адкрытай: аднолькавых ці падобных) і, па-другое, зьяўляецца маральным патрабаваньнем, каб тое, што зьяўляецца натуральным правам, было прынята ўва ўсіх культурах і інстытуцыйна замацавана.
Цяпер глянем, што гэта за рэсурсы-схільнасьці, якія – водле тамізму – характарызуюцца ўнівэрсальнасьцю й нязьменнасьцю. Інакш кажучы: што ўтварае дэсыгнат выразу “натуральнае права”?
1.2.4. Аналіз (г). Усе сем прыкладаў, якія ўтвараюць экзэмпліфікацыю натуральнага права, належаць да сфэры культуры. Ня скажам, што гэтыя прынцыпы абумоўленыя нэўрафізіялёгіяй або што іх рэалізацыя акрэсьлена выключна істынктамі, нельга ўявіць іх існаваньне без прынамсі элемэнтарнага выхаваньня (сацыялізацыі) і безь мінімальнае рэфлексіі й свабоды. А раз яны належаць да сфэры культуры, то чаму называюцца правам натуры?
Справа – як аказваецца – не такая простая. “Культура” – гэта тэрмін таксама неадназначны, як і тэрмін “натура”. Доктар Мацей Земба ОП, камэнтуючы Veritatis splendor, прыкмячае: “Чалавек, як істота псыхафізычная, заўжды існуе ў нейкім культурным ды палітычным кантэксьце, але ён не зьяўляецца нявольнікам якіх-кольвечы сіл і структураў, ці то біялягічных, псыхічных, эканамічных, ці культурных. Ён застаецца свабодны ад усякіх дэтэрмінізмаў”. Айцец Земба ўказаў на пэўную амбіваленцыю культуры: культура можа несьці – з аднаго боку – разьвіцьцё (актуалізацыю) чалавечых магчымасьцяў і вызваленьне духовых здольнасьцяў, але – з другога боку – можа несьці сыстэму прымусу, падаўленьня асобы і спрыяць дэфармацыі сумленьня. Прымус можа мець розныя формы: пачынаючы ад “легальнага” прымусу (абапертага на дзяржаўным заканадаўстве) да сацыяльна-псыхалягічнага прымусу, які функцыянуе як грамадзкі ціск і маргіналізацыя тых, хто ня хоча спавядаць культурныя догмы дадзенага грамадзтва. Калі возьмем пад увагу гэту амбіваленцыю культуры, то лягчэй нам будзе зразумець, чаму многія тэарэтыкі права ня хочуць адмовіцца ад катэгорыі натуральнага права, хоць і трэба за гэта заплаціць досыць высокую цану: пагадзіцца на сэмантычную няўлоўнасьць “натуральнага права”, а ў выніку – на інтэрпрэтацыйныя складанасьці.
Ці пералічаныя Тамашам прынцыпы маюць нарматыўны характар? Здаецца, не, яны зьяўляюцца адно толькі абагульненым апісаньнем унівэрсальных схільнасьцяў чалавека, схільнасьцяў, уласьцівых камусьці, хто пераступіў “парог рэфлексіі”, стаў здольным успрымаць каштоўнасьці і здольны да грамадзкіх паводзін. Тамашавы каталёг можна доўжыць:
1’) выкарыстаньне артыкуляванае мовы для камунікацыі;
2’) прагненьне каханьня іншых і быцьця каханым;
3’) патрэба творчасьці ігд.
Як Тамашавы “звод” прынцыпаў (1-7), гэтак і прынцыпы, прадстаўленыя вышэй (1’-3’) можна назваць натуральным перад-нарматыўным правам. Яны могуць, а нават павінны быць узяты як субстрат для тварэньня нормаў і мусяць быць уважаныя заканадаўцамі, але самі ў сабе не зьяўляюцца нормамі.
Цікава, што цытаваная ўжо энцыкліка Veritatis splendor, прэзэнтуючы Тамашаву канцэпцыю натуральнага права, стасуе наступную тэрміналёгію дзеля выражэньня сутнасьці гэтага права: proclivitates (схільнасьці), motus (узрушэньні), propensiones (схільнасьці-прэфэрэнцыі), dynamismi (унутраныя сілы, памкненьні) proposita (намеры-пастановы). А гэтыя схільнасьці-ўзрушэньні-памкненьні-намеры ня могуць інтэрпрэтавацца як нормы, можна іх разумець толькі як маральныя “рэсурсы”.
Ці гэта значыць, што натуральнае права мела для Аквіната сэнс толькі пераднарматыўны? Ці гэта адзінае значэньне натуральнага права ў вэрсіі тамістычнай? Аказваецца, што й тут маем справу з двухзначнасьцю. Тамаш Аквінскі ў сотай квэстыі маральнай сэкцыі “Тэалягічнае Сумы” заяўляе: “Leges divinae totam legem naturalem continent”, гэта значыць, натуральнае права (НП) месьціцца ў Божым праве (БП):
НП É ПБ
Ці НП, месьцячыся ў ПБ, застаецца пераднарматыўным, ці ўсё ж не?
НБ трэба ў гэтым выпадку інтэрпрэтаваць як Дэкалёг, а Дэкалёг ёсьць нарматыўным правам (хоць яго зьмест і вельмі агульны), такім чынам, і натуральнае права набывае рысу нарматыўнасьці. “Натуральнае права” функцыянуе ў сыстэме Аквіната як у нарматыўным, так і ў пераднарматыўным значэньні.
Падагульняючы наш аналіз, вылучым у форме пытаньняў асноўныя праблематычныя пункты, якія ўнаявіліся ў выніку аналітычнае працы:
Па-першае, што такое “чалавечая натура”? Вядома тут толькі тое, што гаворка йдзе пра чалавечую сутнасьць, але – беручы пад увагу “кампазыцыйнасьць” чалавечае сутнасьці – мусім тут удакладніць, ці гаворка йдзе пра фізіялягічныя працэсы, ці інтэлектуальныя, ці псыхалягічныя? Што канкрэтна ў чалавеку зьяўляецца тым “нормаўтваральным” чыньнікам, адказным за паўстаньне натуральнага права ў нарматыўным сэнсе? Указаньне на “псыхафізычную еднасьць” тут нічога не праясьняе, хіба толькі адтэрміноўвае адказ на пытаньне. Мусім прызнаць, што прынамсі кампанэнт “псыха-” (душа) культурна абумоўлены. Такім чынам, натура прынамсі ў нейкім аспэкце абумоўлена культурай, а ў сьвеце маем справу з мноствам культур!
З усяго гэтага вынікае й наступная справа: (па-другое) канцэпцыя натуральнага права спараджае “тэорыяпазнаўчую” дылему: якім чынам мы пазнаем гэтае права? Што рабіць, калі ў розных людзей рознае разуменьне гэтага права? Чыя вэрсія павінна быць больш сапраўднаю?
Па-трэцяе, як адрозьніваць нарматыўнае натуральнае права ад пераднарматыўнага?
На сфармуляваныя пытаньні паспрабуем даць два адказы: “дэструктыўны” і “канструктыўны”. Спачатку прадставім крытыку натуральнага права (і гэта будзе наша pars destruens), а потым яшчэ раз зірнем на гэту канцэпцыю, паспрабуем яе перагледзець і – прынамсі часткова – рэабілітаваць (pars construens).
2. Адыход ад натуры. Канвэнцыяналізм.
2.1. Крытыка традыцыйнай канцэпцыі натуральнага права
з пазыцыі аналітычнае філязофіі.
Бацька аналітычнае філязофіі, Г. Мур, называў маральныя канцэпцыі, абапертыя на натуральным праве “натуралістычнай змылкай”. “Дабро – кажа ён – ёсьць пазаэмпірычнай, а пры гэтым простаю якасьцю”. Яно ня можа быць выведзена ані з “натуры чалавека”, ані ўвогуле са сфэры фактаў. Факты – аксіялягічна адкрытыя.
Магчыма стасаваньне тэрміну “натура” ў спэцыфічным кантэксьце: “натура дзеяньня”. Часам можна спаткаць – асабліва ў тамістычнай этыцы – катэгорыю “дзеяньняў, унутрана злых” (intrinsece mala). Такімі дзеяньнямі “ўнутрана злымі” зьяўляюцца, напр., забойства альбо хлусьня, фальшывая прысяга і інш. Але – як прыкмячае багаслоў Ёзэф Фукс SJ, які выкарыстоўвае аналітычную філязофію ў сваёй аргумантацыі – у выніку такіх дзеяньняў, як забойства ці хлусьня мы даведваемся адно толькі аб тым, што іх вынікам зьяўляецца нейкае зло, а маральная ацэнка немагчымая без узяцьця пад увагу інтэнцыяў ды акалічнасьцяў. Я кажа іншы багаслоў, Рычард МакКорнік SJ: “Калі папросту сфатаграфуем здарэньне, то нічога не даведаемся наконт сутнасьці дадзенага дзеяньня. Прыкладам, калі хтосьці дае грошы іншаму, то гэта можа абазначаць розныя рэчы: вяртае доўг альбо пазыку, дае падарунак, дае на харчаваньне, дае хабар ігд. Вось жа пакуль ня вызначым, да чаго аб’ектыўна хтосьці ймкнецца, ня зможам вызначыць маральнасьць дадзенага дзеяньня”. Гэта, бадай, досыць пераканаўчая крытыка катэгорыі “натура дзеяньня” пры ўмове, што пагадзімся з пэўнаю тэорыяй дзеяньня, закладзенай тут Кормікам, а мяноўна, што дзеяньне – гэта выключна сукупнасьць вонкавых рухаў ці жэстаў.
Ёзэф Фукс крытыкуе таксама “тэалягічную форму натуралістычнае змылкі”, гзн. бачаньне натуральных схільнасьцяў чалавека як праявы нармавальнае Божай волі. Згодна з токой лёгікай Эпіктэт цьвердзіў, што, прыкладам, галеньне мужчынам барады зьяўляецца заганным з маральнага гледзішча дзеяньнем, паколькі воля Стваральніка была такая, каб дзякуючы барадзе мужчына адрозьніваўся ад кабеты. Дзеля падобных матываў Тэртуліян забараняў ужываньне касмэтыкі: чалавек павінен задаволіцца тым выглядам, які атрымаў ад Бога.
Аналітычная філязофія дазволіла нам убачыць дзьве праблемы, зьвязаныя з натуральным правам: для таго, каб натуральнае права набыло нарматыўны характар, яно павінна быць неяк інтэрпрэтавана, факты натуры застаюцца адкрытымі ў аксіялягічным пляне. Як кажа Фукс, адказ на пытаньне пра маральную кваліфікацыю дзеяньня “дае не натура, а розум, які разважае про і контра розных мачымасьцяў. Другой праблемай ёсьць тое, што формула натуральнага права заўжды “засуб’ектавана”, гзн. заўсёды ёсьць суб’ект (альбо суб’екты), які апісвае і інтэрпрэтуе натуру.
“Чалавечая натура – вынікуе Фукс – маўчыць у справах маралі. Натура чалавека гаворыць толькі і толькі пра факты, а ў пытаньнях каштоўнасьцяў – маўчыць”.
2.2. Крытыка традыцыйнай канцэпцыі натуральнага права
з пазыцыі эвалюцыянізму й гістарызму.
