Не зважаючы на ўвесь скептыцызм стасоўна прававых працэдураў унутры ЭЗ, пашыраная Эўропа надоячы здолела прыняць канстытуцыю. Нашыя цэнтральна- й усходнеэўрапейскія браты (палякі, латышы, эстонцы, чэхі, славакі і г.д.) маюць намер выконваць свае юрыдычныя абавязкі ў рамах ЭЗ ды прытрымлівацца яго падставовага закона ўжо ў бліжэйшай будучыні. Нашая непасрэдная суседка й стратэгічная “партнэрка” на працягу ўсёй гісторыі – Летува – стала першай краінай, што ратыфікавала канстытуцыю Эўразьвязу. Україна й Малдова накіравалі свае заявы на ўступленьне ў задзіночаную Эўропу. На гэтым тле Беларусь працягвае рэінтэграцыю выключна ва ўсходнім напрамку. Але праэўрапейскія настроі ёсьць безумоўна найлепшымі сьведчаньнямі працэсаў рэсаветызацыі ў сёньняшняй Беларусі. Якую палітычную пазыцыю варта чакаць ад Брусэля датычна новых непасрэдных краінаў-суседак ЭЗ? Якія пэрспэктывы мае Беларусь у сувязі з тэндэнцыяй заўсёднага пашырэньня Эўрапейскага Зьвязу на ўсход? Такім было падставовае кола пытаньняў, якія наш карэспандэнт у Нямеччыне, Кірыл Касьцян, спрабаваў высьвятліць. Па адказы ён зьвярнуўся да вядомага адмыслоўца ў галіне праблематыкі пашырэньня ЭЗ, доктара Фрыдрыха Легмана (нар. у 1944 г.), заступніка рэктара Інстытуту міжнародных стасункаў ва Ўнівэрсытэце прыкладных навукаў Брэмэну (Hochschule Bremen), куратара праграмы “магістр эўрапеістыкі”.

KK: Рок 2004 стаўся адным з найбольш істотных ва ўсёй эўрапейскай гісторыі. 10 краінаў апынуліся ў пашыранай Эўропе. ЭЗ падвоіў колькасьць сваіх чальцоў. Але на Вашую думку, дзе знаходзяцца межы ЭЗ, дзе сканчваецца “праект Эўропа” і ці сканчваецца ён ўвогуле?

Prof. Dr. Lehmann: На працягу наступных 10 год гэтае пытаньне застанецца адкрытым. Гэта асабліва датычыцца далучэньня Турэччыны. Нямецкія газэты пісалі пра раскол на нямецкай палітычнай арэне з нагоды пытаньня пра тое, ці мусіць Турэччына быць чальцом ЭЗ. Эўрапейскі Зьвяз – гэта не Эўропа. І мы імкнемся пазьбягаць памылкі асягнення Эўразьвязам уласна Эўропы.

Мой асабісты погляд такі, што ўсе краіны, якія культурова й геагрфічна належаць Эўропе, мусяць быць запрошаны да чалецтва ў Эўрапейскім Зьвязе толькі тады, калі яны адпавядаюць пэўным крытэрам.

Паміж старымі чальцамі не назіралася вялікае розьніцы. Новыя дзяржавы-далучэнцы маюць вялікую колькасьць праблемаў. Сацыяльная й палітычная адаптацыя гэтых краінаў ёсьць нашмат складанейшай, чым у тых 6-12 старых чальцах.

Ніхто не кажа пра гэта, але мы маем Эўропу розных хуткасьцяў. Але ў доўгатэрміновай пэрспэктыве мы мусім збудаваць Эўропу адное хуткасьці, дзеля таго каб не падзяляць эўрапейскія краіны.

Турэччына геаграфічна да Эўропы не належыць. Але пытаньні бясьпекі, геапалітыкі ды добрых стасункаў з ісламскім сьветам зьяўляюцца прычынамі, цераз якія ідэя чалецтва Турэччыны ў ЭЗ знаходзіць падтрымку.

Што датычыцца Беларусі й Украіны, калі яны жадаюць далучыцца да ЭЗ, у доўгатэрміновай пэрспэктыве гэта мае сэнс ня толькі з эканамічнага, але й з культурнага й палітычнага пункатаў гледзішча.

Яле існуе небясьпека, што Зьвяз папросту разваліцца, калі будзе йсьці на дужа шмат кампрамісаў. Памер – гэта не заўжды каштоўнасьць, таксама як колькасьць ня ёсьць сынонімам якасьці.

KK: Эўрапейскі Зьвяз складаецца з 25 краінаў-чальцоў. Ці не падаецца Вам, што такая колькасьць ёсьць завялікай для эфэктыўнае працы ўстановааў ЭЗ?

Prof. Dr. Lehmann: Вельмі складана кіраваць Эрапейскім Зьвязам з 25 краінаў. Таму й існавала неабходнасьць Канстытуцыі, якая б забяспечыла больш акрэсьленае вызначэньне падзелу сілаў ды працэсу прыняцьця рашэньняў унутры Зьвязу.

Будзе надта праблематычна адшукаць кампраміс паміж 25 краінамі, бо ўсе яны маюць дужа розныя інтарэсы. Ёсьць добрая прымаўка: “Эўрапейскі Зьвяз як ровар. Мусіш паднапружыцца, каб рухаць яго наперад, інакш ня можаш зрушыць зь месца.” Патрэбны пэўны прагрэс унутры самога Эўрапейскага Зьвязу. Надта шмат інтарэсаў блякуюць той прагрэс і мы сутыкаемся з праўдзівым выклікам, але з новай канстытуцыяй мы мусім зрушыць зь месца.

KK: ЭЗ браў удзел у перамовах зь некалькімі краінамі-кандыдаткамі. Як Вам уяўляюцца шансы Беларусі й Украіны на далучэньне да ЭЗ?

Prof. Dr. Lehmann: Эўразьвяз мусіць імкнуцца мець добрыя стасункі з Расеяй. І рэальны прагрэс у гэтым кірунку ўжо дасягнуты. З улікам таго што мы палітычна разгорнуты да Расеі, я ня бачу прычынаў псаваць стасункі з гэтай краінай.

У Беларусі ёсьць праблема адсутнасьці сапраўднае дэмакратыі. А дэмакратызацыя ня ёсьць імгненным працэсам. Можна згубіць падмурак, але ніколі ня трэба адчайвацца. Але калі сытуацыя ўсё ж зьменіцца асабіста я разглядаў бы пэрспэктывы Беларусі й Украіны на далучэньне да ЭЗ больш лягічнымі, чымся, напрыклад, Турэччыны.

У Баўгарыі й Румыніі, у большай ці меншай ступені адбыліся эканамічныя зьмены, але яны патрабуюць вялікае дапамогі, каб прасунуцца эканамічна. Рызыка палягае ў тым, што падлічыць заўсёды прасьцей. Іхныя праблемы падобныя да адпаведных праблемаў у балтыйскіх краінах; хаця Баўгарыя й Румынія значна адсталі, тым ня менш яны могуць дасягнуць добрых вынікаў у бліжэйшыя 5-6 год.

KK: Канцэпцыя “новага суседства” была прапанаваная для стасункаў паміж ЭЗ зь яе усходнімім суседзямі, у прыватнасьці зь Беларусяй. Як Вы ацэньваеце адмысловую ролю Летувы, Польшчы й Латвіі як мэдыятараў паміж Зьвязам і Беларусяй?

Prof. Dr. Lehmann: Перадусім будзе добра, калі Вашая краіна прасунецца ў разьвіцьці канстытуцыяналізму й дэмакратыі, каб больш адпавядаць стандартам ЭЗ. Гэта спросьціць комплексныя стасункі з Вашай краінай.

Калі Беларусь і Ўкраіна зьбіраюцца падтрымліваць перадусім добрыя стасункі з Расеяй, мы тым ня менш будзеі мець з Вашымі краінамі добрыя дачыненьні. Гэта скрайне неабходна для нас. Нямеччына была памежнай дзяржавай на працягу ўсёй халоднай вайны й жалезны мур разрываў нямецкае сэрца. Мая сям’я жыла акурат на памежжы.

Зазнаўшы халодную вайну, Першую й другую сусьветныя войны, Нямеччына мае найакрэсьленейшае імкненьне да добрасуседства, каб папярэдзіць любое напружаньне. І гэта ёсьць нават больш істотным, чымся прыняцьце Вашых краінаў у склад ЭЗ. Гэта можа быць добра, аде створыць дадатковае пачуцьцё напружанасьці.

Расея страшэнна злавалася, калі балтыйскія краіны далучыліся да ЭЗ і НАТО, бо Расея адчула сябе ізаляванай. Вашым краінам патрэбныя стасункі, якія дазвалялі б нам працаваць разам, гандляваць разам ды пазьбягаць нечага, падобнага да вайны.

Мы верым у самавызначэньне грамадзянаў краіны наконт іх будучыні, вось жа Вы самі мусіце вырашыць. Але цераз шчырую й праўдзівую працэдуру ды насамрэч абьектыўную інфармацыю, інакш гэта нельга ўважаць за самавызначэньне.

Балтыйскія краіны зьяўляюцца “ўскрайнавымі” альбо буфэрнымі дзяржавамі, часткова яны ёсьць транзытнымі краінамі. Яны спэкулююць на эканамічным карысьці далучэньня. Яны маюць расейскія кампаніі, што працуюць у балтыйскіх краінах, ды гэта адкрывае ім наўпроставы шлях да супольнага рынку (падобным чынам Ірляндыя мае багата амэрыканскіх кампаніяў). Гэткія кампаніі забясьпечваюць добра аплочваемай працай грамадзянаў ды ладнымі падаткамі дзяржаву.

Але балтыйскія краіны маюць намер адыгрываць спэцыяльную ролю. Яны шмат год былі часткаю СССР і маюць гістарычныя повязі зь Беларусяй. Калі яны выявяцца дастаткова прагматычнымі, то змогуць скарыстаць з гэтай ролі асабліва як транзытныя й ускрайкавыя дзяржавы.

KK: Чыньнік Расеі часта ўсплывае ў дыскусыях пра стасункі Бедарусі й ЭЗ. Як слушна заўважыў адзін летувіскі парлямэнтар пра пачатак перамоваў сваёй краіны (гэта датычалася й усіх балтыйскіх краінаў), “на Ўсход ад Польшчы Бэрлін бачыць толькі муры Крэмля”. Як Вы можаце пракамэнтаваць гэтае выказваньне?

Prof. Dr. Lehmann: Так, сапраўды бальшыня людзей тут ня маюць багата інфармацыі пра Вашу краіну. Яна ўважаецца за частку нейкага адзінага блёку. Гэта істотная праблема – мы насамрэч мусім больш канцэнтравацца на спэцыфіцы гэтых краінаў. Балтыйскім краінам спатрэбілася шмат часу, каб сфармаваць уласную ідэнтычнасьць. Можа быць яны нават звыш-пачуцьцёвыя датычна гэтага працэсу самаідэнтыфікацыі. Гэтыя краіны былі падначаленыя за радзянскім часам, таму нацыянальныя пытаньні могуць быць перабольшанымі. Эўразьвяз і Нямеччына павінны шмат папрацаваць, каб прызнаць і зразумець іх унікальнасьць. Але зь іншага боку, ЭЗ можа вярнуць іх да нармалёвае сытуацыі. Давайце разгледзім прыклад Латвіі. Латвійцы зьяўляюцца мяншыняй у Рызе. Моўнае пытаньне з расейцамі Латвіі ёсьць таксама дужа істотным. Некаторы ціск з боку ЭЗ прымусіў Латвіі трошачкі супакоіцца стасоўна гэтага пытаньня.

Але гэта праўда, што мы ведаем надта мала пра Ўсход. Мы ня маем уяўленьня пра адрозьненьні. Але зьявіўся шанец – краіны ўжо адкрытыя да вандраваньня. Акурат Нямеччына мусіць шмат папрацаваць, каб высьвятліць адрозьненьні паміж гэтымі народамі. І гэта можна растлумачыць гістарычна. А таксама палітычна й эканамічна мэтазгодна, каб менавіта Нямеччына ўзяла на сябе гэтую ролю. Мы можам шмат прасунуцца ў гэтым напрамку, але для паспалітых людзей гэта зойме багата часу. У газэтах можна адшукаць інфармацыю пра гэтыя краіны, але мэдыі – гэта прыватныя прадпрыемствы й самі вызначаюць свой зьмест, які залежыць ад інтарэсаў пакупнікоў (чытачоў і д.п.)

Давайце возьмем прыклад Брэмэнскага ўнівэрсытэту прыкладных навукаў (Hochschule Bremen). ? нашых студэнтаў мусяць навучацца за мяжой (блізу 30 курсаў ды 1000 студэнтаў) у нашых партнэрскіх унівэрсытэтах. Гэта ёсьць часткаю нашай праграмы. Але існуе й свая тэндэнцыя: студэнты пазіраюць на Захад (Ангельшчына, ЗША, Францыя і г.д.). Мы мусім збалянсаваць сытуацыю й зьмяніць гэтую тэндэнцыю, але мы ня можам прымушаць нашых студэнтаў. Пераважная бальшыня вельмі неахвотна рэагуююць, калі прапануецца ўсход, бо ім бракуе інфармацыі разам з ідэяй, а ўласна чаго чакаць адтуль. Больш за тое, так адбываецца паўсюдна. Напрыклад, Бэльгія. Калі студэнты маюць магчымасьць выбару навучаньня паміж Францыяй і Нямеччынай, 80% абіраюць Францыю. Гэта ўкарэнена ў іх голавы. Гэта зьяўляецца праблемай на працягу апошніх 70 год, то бок для 2-3 генэрацыяў. Мы мусім балянсаваць яе, бо гэта ёсьць нашай гістарычнай задачай.

KK: У сродках масавай інфармацыі краінаў ЭЗ да беларускай сытуацыі няма сталага інтарэсу, за выключэньнем хіба што толькі Польшчы, Летувы й Латвіі. Ці можа павелічэньне інтарэсу да Беларусі з боку эўрапейскіх мэдыяў паўплываць на сытуацыю ў Беларусі?

Prof. Dr. Lehmann: Але ёсьць і прагрэс, таму што калі Вы цікавецеся, Вы можаце атрымаць інфармацыю, але мэдыі “залежаць” ад прэфэрэнцыяў сваіх кліентаў. Яны ня могуць самі вызначаць палітыку, у іх сілах толькі рэагаваць на інтарэсы кліентаў.

Вернемся да прыкладу з Брэмэнскім унівэрсытэтам. З наступнага сэмэстру мы будзем акцэнтаваць увагу на новадалучаных дзяржавах. Падчас гэтага сэмэстра будуць ладзіцца канфэрэнцыі, сэмінары, культурныя імпрэзы (паэтычныя, музычныя, кінематаграфічныя), прысьвечаныя гэтым краінам дзеля таго, каб праінфармаваць студэнтаў і “прыўнесьці” гэтыя краіны ў сьвядомасьць жыхароў Брэмэну. Мы абмяркоўвалі гэтую палітыку й мусім зрабіць больш у інтарэсах гэтых народаў. Я мушу адзначыць, што мы маем больш кантактаў ды інфармацыі пра Паўднёвую Амэрыку й Усходнюю Азыю, чым пра Цэнтральную Эўропу.

KK: Пытаньне далучэньня Турэччыны да ЭЗ дыскутуецца вось ужо 40 год. Адзін з ключавых момантаў тое дыскусыі – гэта чыньнік ісламу. Як Вам бачацца пэрспэктывы Турэччыны, а таксама мажлівыя наступствы яе далучэньня?

Prof. Dr. Lehmann: Рэлігійнае пытаньне ня ёсьць найістотнейшым з істотнейшых. ЭЗ павінны заставацца сэкулярным. Таму што ідэя хрысьціянскай Эўропы ёсьць выбуховай. Небясьпека такога падыходу разьвязвае рукі шмат якім фундамэнталістам, ня толькі ісламскім, але й хрысьціянскім.
Калі Турэччына давядзе, што яна адпавядае Капэнгагенскім крытэрам і спалучае гэта з ісламам, тады тое магчыма. Кемалеўская сыстэма зрабіла з Турэччыны сэкулярную дзяржаву. Калі ж Турэччына не дасягне гэтае мэты ды абьядане гэта з ісламскім фундамэнталізмам, яна не выканае крытэры для далучэньня.

KK: Наступнае пытаньне ёсьць сапраўды вострым для некаторых эўрапейскіх краінаў, але ў некаторых зь іх тое не абмярковываецца. Пасьля 11 верасьня стала ясна, што Эўропа была прытулкам для шматлікіх ісламскіх тэрарыстаў і фундамэнталістаў. Ці насамрэч Эўропа сутыкнулася з пагрозай ісламу?

Prof. Dr. Lehmann: Не існуе пагрозы ісламу, існуе пагроза тэрарызму. І гэта ёсьць вялікай праблемай для нашага адкрытага грамадзтва. Нашай галоўнай задачай ёсьць захаваньне нашага грамадзтва адкрытым і талерантным. Калі мы разбурым яго, мы сутыкнемся з большай пагрозай. Мы ў небясьпецы й нашая мэта – захаваньне бясьпекі. Тут такама адбывалася тэрарыстычная дзейнасьць. Магамэт Атта, адзін з тых, хто атакаваў WTC быў адным з студэнтаў у Гамбургу. Ці апошняе забойства ў Амстэрдаме галяндзкага рэжысэра Тэа ван Гога, учыненае асобай з Марока. Гэта можа здарыцца і ў гэтым ёсьць праблема. Але мы мусім быць сапраўды асьцярожнымі з нашай рэакцыяй, таму што было б памылкай адмовіцца ад ідэяў адкрытага, талерантнага ды міжнародна-арыентаванага грамадзтва. Гэта можа прывесьці да сытуацыі, якую мы назіраем сягоньня ў Нідэрляндах.

У Брэмэне жывуць больш за 12% мусульманаў, і толькі невялічкая супольнасьць зь іх можа ўважацца за фундамэнталісцкую. Пераважная бальшыня зьяўляецца адкрытай ды цікаўнай да добрых узаемін унутры грамадзтва. У Брэмэнсікм унівэрсытэце мы ладзім палітыку інтэрнацыяналізацыі, праграма “магістр эўрапэістыкі” лучыць 90% замежных студэнтаў. Гэта сапраўды добрая мяшанка з адкрытай атмасфэрай і ўсе могуць выйграць ад гэтае адкрытасьці.

KK: Мясцовыя выбары, зладжаныя ў верасьні 2004 года ў некалькіх фэдэральных землях, выявілі ўзрастаючую папулярнасьць правацэнтрыстскіх партыяў у нямецкім грамадзтве. Чым можна растлумачыць такі вынік: адсутнасьцю новых ідэяў у “традыцыйных” партыяў альбо нечым іншым?

Prof. Dr. Lehmann: Існуе багата прычынаў, якія варта адзначыць. Перадусім існуе пэўны адсотак выбаршчыкаў, якія заўжды падтрымліваюць правацэнтрыстскія партыі. У апошнія дзесяцігодзьдзі гэты адсотак удавалася стрымліваць досыць невялікім у Заходняй Нямеччыне. Праблема Ўсходняй Нямеччыны – гэта наяўнасьць вялікае колькасьці пратэстных выбаршчыкаў. Яны выражаюць сваю злосьць, незадаволенасьць, расчараванасьць, галасуючы “скрайне”. У той жа час выбаршчыкі з гэтае катэгорыі не зьяўляюцца нацыяналістымі, радыкаламі альбо нацыстымі.

Другая прычына – гэта ўплыў камуністычнае сыстэмы зь мінуўшчыны. Тэмы мінуўшчыны ніколі не абмярковываліся ў грамадзтве й людзі ніколі не былі слушна праінфармаваны пра гісторыю Нямеччыны. У той жа час гэтая праблема ёсьць тыповай для ўсіх былых посткамуністычных грамадзтваў. Мінулае ніколі не было напоўніцу там абмеркавана. Усходняй Нямеччыне таксама бракуе доўгатэрміновага дэмакратычнага досьведу. Мусіш быць адказным за свой выбар.

Здаецца, што правацэнтрысты будуць задзіночваць свае сілы ў будучым. У мінулым яны былі расскіданымі, існавалі толькі за кошт прапаганды ды іх роля была нязначнай. Але разам яны могуць учыніць больш шкоды.

Існуе таксама й сацыяльнае пытаньне: нашмат лягчэй разьвіваць дэмакратыю, калі эканоміка квітнее. А таксама падтрымліваць дэмакратычныя настроі нават сярод народаў без дэмакратычнага досьведу, як у выпадку з Усходняй Нямеччынай. Але з бракам прагрэсу ў эканоміцы правацэнтрыстскія партыі могуць наабяцаць багата чаго. Каб атрымаць патрэбныя галасы. Вось жа, існуе тэст для дэмакратычнае краіны: як застацца адкрытай і талерантнай нават у эканамічна цяжкія часы. І Нямеччына павінна прайсьці гэты тэст.

KK: Было шмат чаго сказана пра Эўрапейскую Канстытуцыю. Якую Эўропу яна закладае: Эўропу дзяржаваў альбо дзяржаву “Эўропа”? Ці можа так здарыцца, што рашэньні, што прымаюцца ЭЗ, будуць рабіцца сумесна Бэрлінам і Парыжам, а роля маленькіх краінаў у працэсе прыняцьця рашэньняў будзе мінімізавана?

Prof. Dr. Lehmann: Эўропа не пераўтворыцца ў “Злучаныя штаты Эўропы”. Яна будзе ісьці іншым шляхам, а разьвіцьцё ЭЗ ня сьледуе існым мадэлям існых тэорыяў.

“Велькія альбо малыя краіны” – гэта дужа токая праблема, таму што вымагае балянсоўкі розных інтарэсаў. Зараз у нас 25 краінаў у ЭЗ і ніхто ня можа прэтэндаваць на вядучую ролю. Гэта не магчыма ў Зьвязе. Патрабуецца грунтоўная крытычная бальшыня краінаў-удзельніцаў, якія адчуваюць эўрапейскую ідэю ды могуць заахвочваць разьвіцьцё й гарманізацыйныя працэсы ў Зьвязе. Інакш ЭЗ напаткаюць сур’ёзныя праблемы.

Гутарыў Кірыл Касьцян.