Інтэрнэт як адметны аб’ект даследвання.

Інтэрнэт уяўляе сабой глабальную камунікацыўную сістэму, якая ахоплівае ўвесь свет. Інтэрнэт укараніўся амаль ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, змяніў дачыненні ў галіне распаўсюду інфармацыі, камерцыйных правадачыненняў і г.д. Інтэрнэт як феномен узнік напрыканцы 1960–х гадоў у ЗША, калі Агенцтва перадавых даследчых праектаў, якое ўваходзіла ў склад Міністэрства абароны, стварыла сеціва ARPANET, накіраванае на пабудову сістэмы электроннага ўзаемадзеяння, якая была б здольная працаваць нават пры страце аднаго са сваіх фрагментаў. За ўвесь час свайго існавання Інтэрнэт прайшоў вялікі шлях развіцця, выйшаў са сферы выкарыстання адно ў вузкапрафесійных колах і ператварыўся ў сусветна распаўсюджаную сістэму, адкрытую для магчымасці свабоднага доступу кожнага чалавека.

На сучасным этапе ва ўмовах усё большага пашырэння межаў дзеяння Інтэрнэту застаюцца яшчэ краіны, у якіх гэтая галіна дачыненняў застаецца даволі няразвітай (напрыклад, Аўганістан, Паўночная Карэя). Трэба адзначыць, што большая частка карыстальнікаў (185 мільёнаў чалавек) знаходзіцца на радзіме Інтэрнэту – у ЗША. Таксама сярод найбольш актыўных краінаў можна вылучыць Японію, Нямеччыну і Ангельшчыну. Што датычыцца Рэспублікі Беларусь, то колькасць актыўных карыстальнікаў (то бок тых, хто перыядычна наведвае віртуальную прастору) вельмі невялікая – 422 тысячы на 10 мільёнаў насельніцтва (для параўнання 185 мільёнаў з 285 мільёнаў насельніцтва ў ЗША). Збольшага Інтэрнэтам карыстаецца найбольш прагрэсіўная ў тэхнічным плане частка насельніцтва – моладзь ва ўзросце ад 14 да 30 гадоў, большасць з якой жывк ў сталіцы.

З’яўленне Інтэрнэту падштурхнула развіццё новых тэхналогіяў і змяненне свету, але сусветнае кампутаровае сеціва не было першай вялікай падзеяй у сферы высокіх тэхналогіяў. Сёння Інтэрнэт развіваецца з той жа хуткасцю, што і яго папярэднікі – тэлеграф і радыё. Аднак у адрозненні ад іх ён злучыў у сабе ўсе іх вартасці – Інтэрнэт з’яўляецца не толькі карысным сродкам для звязку паміж людзьмі, але і агульнадаступным сродкам для атрымання інфармацыі. У такі спосаб, маніфест Міжнароднай федэрацыі бібліятэчных асацыяцыяў ЮНЭСКА абвесціў прынцып свабоды доступу да інфармацыі ў сеціве Інтэрнэт. Доступ да Інтэрнэту і ўсіх яго рэсурсаў мусіць адпавядаць Усеагульнай дэкларацыі ААН па правах чалавека, асабліва артыкулу 19, у адпаведнасці з якім кожны чалавек мае права на свабоду перакананняў і на іх свабодную перадачу. Гэтае права ўключае свабоду шукаць, атрымліваць і распаўсюджваць інфармацыю і ідэі пры дапамозе любых сродкаў і ў незалежнасці ад дзяржаўных межаў. Пашырэнне даступнасці Інтэрнэту ва ўсім свеце забяспечыць усім глабальную карысць ад інфармацыі, якую прапануе Інтэрнэт.

Але не зважаючы на колькасць карыстальнікаў па ўсім свеце, якая павялічваецца штогод, на хуткае развіццё і распаўсюджанне новых формаў узаемадзеяння ў сусветным кампутаровым сеціве, сёння мы знаходзімся ў пачатку комплекснага ўсебаковага праўнага рэгулявання дачыненняў у галіне Інтэрнэту. Цяжкасць у развіцці праўнага рэгулявання гэтай галіны правадачыненняў тлумачыцца тым, што Інтэрнэт – адметны аб’ект даследванняў. З аднаго боку, гэта грамадскі феномен, які развіваецца ў працэсе чалавечага ўзаемадзеяння і які не можа існаваць па-за  межамі гэтага ўзаемадзеяння. З іншага боку, існаванне Інтэрнэту і яго функцыянаванне залежыць ад пэўных тэхнічных і арганізацыйных момантаў. Таму пры даследванні праўнага матэрыялу па дадзенай галіне трэба ўлічваць гэтыя асаблівасці функцыянавання Інтэрнэту.

У працэсе ўзамадзеяння ў Інтэрнэце ўзнікаюць шматлікія правадачыненні паміж асобамі ў галіне аўтарскага права, канфідэнцыйнай інфармацыі, камерцыйнай дзейнасці. Паўсюль мы сутыкаемся з недахопам праўнага рэгулявання на ўсіх узроўнях  - як на дзяржаўным, так і на міжнародным. Але вышэйазначаныя праблемы і пытанні з’яўляюцца прыватнапраўнымі, і каб найбольш эфектыўна іх развязаць, трэба разгледзець і даць адзнаку больш агульным праблемам у галіне Інтэрнэту. Эфектыўнае прававое рэгуляванне агульных праблемаў правадачыненняў у галіне Інтэрнэту прывядзе да эфектыўнага праўнага рэгулявання асобных формаў і сфераў узаемадзеяння ў сусветным кампутаровым сеціве. Можна вызначыць наступныя агульныя праблемы праўнага рэгулявання Інтэрнэту:

• Праблема азначэння юрысдыкцыі ў сеціве Інтэрнэт
• Праблема адказнасці інфармацыйных правайдараў

Праблема азначэння юрысдыкцыі ёсць вельмі актуальнай са шматлікіх прычынаў, якія сустракаюцца ва ўсіх галінах права – гэта і эфектыўная абарона правоў пацярпелага, і магчымасць выкарыстання нормаў той ці іншай праўнай сістэмы. Для праўнага рэгулявання стасункаў менавіта ў галіне Інтэрнэту праблема азначэння юрысдыкцыі актуальная з той прычыны,  што дзейнасць у сусветным кампутаровым сеціве можа закранаць правы і інтарэсы асобаў, якія жывуць у розных краінах, інфармацыя перамяшчаецца праз тэрыторыю шматлікіх краінаў без усялякіх фармальнасцяў. Ствараецца ўражанне, што Інтэрнэт – гэта няпраўны абшар, дзе можна ўчыніць незаконныя акты і пазбегнуць адказнасці.

Адказнасць інфармацыйных правайдараў – асобная тэма для аналізу, бо ўвогуле ўсё інфармацыйнае напаўненне і выкарыстанне сеціва Інтэрнэт ў камерцыйных і некамерцыйных мэтах ажыццяўляецца пры дапамозе паслугаў інфармацыйных правайдараў – арганізацыяў, якія забяспечваюць доступ да сеціва Інтэрнэт, размяшчаюць і перадаюць інфармацыю ў Інтэрнэце.

Неабходна адзначыць, што праблема праўнага рэулявання правадачыненняў у галіне выкарыстання Інтэрнэту нераспрацаваная ў працах беларускіх спецыялістаў. Гэта можна растлумачыць і недастатковым развіццём самога сеціва Інтэрнэт, і недастатковым праўным рэгуляваннем.

Інтэрнэт – цалкам адметны аб’ект даследвання. Уласна функцыянаванне Інтэрнэту надта спецыфічнае і мае некаторыя асаблівасці, сярод якіх трэба адзначыць наступныя:

1. Дваістасць дачыненняў. У галіне выкарыстання Інтэрнэту неабходна адрозніваць два віды інфармацыйных дачыненяў – стасункі, якія ўзнікаюць у звязку з перасылкай пэўнага аб’ёму інфармацыі адрасату пры дапамозе сродкаў Інтэрнэту (“актыўна-пасіўнае ўзаемадзеянне”), і стасункі ў звязку з адкрыццём доступу да пэўнай інфармацыі ў Інтэрнэце (“пасіўна-актыўнае ўзаемадзеянне”).
2. Глабальны характар Інтэрнэту і здольнасць закранаць інтарэсы асобаў, якія знаходзяцца ў розных краінах.
3. Блізкае ўзаемадзеянне кампутараў, якія знаходзяцца ў розных краінах.
4. Гнуткасць сістэмы. Адключэнне пэўных кампутараў ці нават цэлых частак сеціва не ўплывае на функцыянаванне ўсёй сістэмы і на магчымасць далейшай паспяховай перадачы дадзеных. Таксама гэта сведчыць пра тое, што Інтэрнэт ёсць даволі ўстойлівай сістэмай.
5. Кожны карыстальнік сеціва патэнцыйна валодае доступам да ўсіх яго рэсурсаў (калі доступ адмыслова неабмежаваны).
6. Дэцэнтралізаваная разбудова сеціва. Інтэрнэт не ўяўляе сабой адзінае сеціва, а толькі агульную сістэму ўзаемадзеяння мноства сеціваў. Прызначэнне кожнага сеціва, прынцыпы яго арганізацыі і ўнутранага ўзаемадзеяння ўсталёўваюцца ўладальнікам сеціва і не абумоўленыя яго ўваходжаннем у Інтэрнэт.

Гэтыя асаблівасці ўплываюць на паўстанне праблемаў праўнага рэгулявання дачыненняў у галіне Інтэрнэту, рашэнне якіх ёсць важнай падставай для яго далейшага бяспечнага развіцця.

З агульнай тэорыі права вядома, што да падставовых крыніцаў любой галіны права адносяцца міжнародныя дамовы, нацыянальнае заканадаўства, судовая практыка і звычаі, якія фармуюцца ў працэсе рэалізацыі тых ці іншых грамадскіх адносінаў. У сучасны перыяд некалькі дзесяткаў краінаў маюць пачаткі нацыянальнага заканадаўства, якое датычыцца выкарыстання глабальнай інфармацыйнай прасторы, міжнародныя дамовы па гэтых пытаннях адсутнічаюць, звычаі яшчэ не склаліся – усё гэта вядзе да таго, што спрэчных сітуацыяў становіцца больш і паступова складваецца судовая практыка ў гэтай галіне.

На шляху станаўлення праўнага рэгулявання дачыненняў у галіне Інтэрнэту паўстае шэраг праблемаў. Гэтак кожнае тэхнічнае рашэнне, звязанае са змяненнем арганізацыі і функцыянавання сеціва Інтэрнэт, будзе мець свае вынікі. Улічваючы глабальны характар Інтэрнэту любая памылка ў стварэнні праўнай арганізацыі гэтай сістэмы можа мець вельмі сур’ёзныя наступствы. Рашэнні, якія здаюцца паспяховымі для адной краіны, могуць аказацца недапушчальнымі для другой, калі прыняць да ўвагі міжнародны характар узаемадзеяння ў сеціве. Уласна разбудова сеціва можа мець пэўныя праўныя вынікі. Дастаткова выразна падзяляецца перадача дадзеных у двух сферах: у межах аднаго сеціва і паміж рознымі. Пакуль адпаведныя дадзеныя знаходзяцца ў межах аднаго сеціва, іх перадача ажыццяўляецца ў адпаведнасці з правіламі, усталяванымі для гэтага сеціва. Іншымі словамі, рух інфармацыі ў межах гэтага сеціва мусіць рэгулявацца лакальнымі нарматыўнымі актамі арганізацыі, нарматыўнымі актамі, якія дзейнічаюць на адпаведнай тэрыторыі, а таксама заканадаўствам адпаведнай краіны. Можна зрабіць выснову, што ў дачыненні да розных частак сеціва мусяць прымяняцца розныя праўныя рэжымы.

Юрыдычная прырода Інтэрнэту з’яўляецца даволі складанай і неазначанай. Не існуе арганізацыі, якая б выступала ўладальнікам гэтага кампутарнага сеціва. Інтэрнэт не мае самастойных правоў і абавязкаў, але ўключае ў сябе правадачыненні, якія рэалізуюцца суб’ектамі-правайдарамі, арганізацыямі, карыстальнікамі і інш. Інтэрнэт не з’яўляецца ні юрыдычнай асобай, ні зарэгістраванай арганізацыяй. Такім чынам, можна зрабіць выснову, што Інтэрнэт не з’яўляецца суб’ектам права. Таксама гэтае кампутаровае сеціва не стварае новых аб’ектаў і тавараў, а толькі дае магчымасці для іх стварэння і размяшчэння.

Адсутнасць дастатковага праўнага рэгулявання можа быць вытлумачана наяўнасцю тэхнічных, сацыяльна-псіхалагічных і праўных тэндэнцыяў. Да першых можна аднесці ўплыў прыроды інфармацыі на электронных носьбітах (электронныя дадзеныя ў нашым матэрыяльным свеце падаюцца надзвычайна нестабільнымі), вялікія масівы дадзеных і “цякучасць” інфармацыі ў сеціве Інтэрнэт. Сацыяльна-псіхалагічнымі прычынамі працэса з’яўляюцца адсутнасць разумення месца і ролі Інтэрнэту ў чалавечым грамадстве, эфемерны статус аўтаномнасці асобы, які дае магчымасць цешыцца ананімнасцю і магутнасцю. І да праўных прычынаў неабходна аднесці канцэптуальную складанасць забеспячэння доказаў у сеціве.

Важнымі праблемамі праўнага рэгулявання дачыненняў у галіне Інтэрнэту ёсць праблема азначэння юрысдыкцыі і праблема адказнасці інфармацыйных правайдараў. Адной з найбольш прывабных рысаў Інтэрнэту ёсць лёгкасць перадачы інфармацыі ў любую кропку зямной кулі (ці, адпаведна, атрымання). Значная частка камунікацыяў, што ажыццяўляюцца праз Інтэрнэт, уяўляе сабой перамяшчэнне інфармацыі праз шэраг краінаў без выканання фармальнасцяў, абумоўленых міжнародным характарам камунікацыяў. Выбар прымяняльнага правапарадку ёсць нялегкай задачай. У адрозненні ад прымяняльнага права, пытанне аб выбары права звычайна не паўстае: суды кіруюцца выключна ўнутраным заканадаўствам, азначаючы межы сваёй кампетэнцыі і ўмовы прыцягнення да адказнасці замежных асобаў. Гэта вядзе да з’яўлення рызыкі канкурэнцыі юрысдыкцыяў.

Праблема азначэння юрысдыкцыі ў сеціве Інтэрнэт.

Адной з галоўных праблемаў праўнага рэгулявання Інтэрнэту ёсць праблема азначэння юрысдыкцыі, якая можа паўстаць  у наступных выпадках:

• канфлікт двух бакоў па дамове, заключанай праз Інтэрнэт;
• парушэнне дзейнасцю ў Інтэрнэце выключных правоў трэціх асобаў ці канфлікт выключных правоў розных асобаў;
• змест дакумента ці дзейнасць асобы можа ўваходзіць у канфлікт з заканадаўствам якой-небудзь дзяржавы. Так, не выключаны канфлікт з заканадаўствам аб абароне правоў спажыўцоў: заканадаўства пэўнай краіны можа прадугледжваць абавязковае ліцэнзаванне пэўных відаў дзейнасці ў краіне пражывання патэнцыйных кліентаў і г.д.
• магчымасць прызнання ў той ці іншай краіне пэўных дзеянняў крымінальным злачынствам. Гэтак у амерыканскім штаце Юта была ўзбуджаная крымінальная справа супраць асобы, якая прадавала праз Інтэрнэт алькагольныя напоі, у тым ліку і рэзідэнтам гэтага штата.

Азначэнне юрысдыкцыі ўплывае на выбар прымяняльнага права. Акрамя таго, усталяванне юрысдыкцыі дзяржавы вядзе да прымянення найбольш важных (суперімператыўных) нормаў яе заканадаўства ў незалежнасці ад рашэння пытання аб выбары права. Беларускае заканадаўства прадугледжвае, што азначэнне прымяняльнага права не закранае дзеянне імператыўных нормаў права Рэспублікі Беларусь, якія рэгулююць адпаведныя адносіны ў незалежнасці ад права, якое неабходна прымяняць. Таксама суд Рэспублікі Беларусь можа прымяніць імператыўныя нормы права іншай краіны, якія маюць шчыльны зьвязак з правадачыненнямі, што разгядаюцца, калі ў адпаведнасці з правам гэтай краіны гэтыя нормы мусяць рэгуляваць адпаведныя стасункі ў незалежнасці ад права, якое трэба прымяняць.

Для таго, каб адпаведнае пытанне магло быць прадметам разгляду ў кампетэнтным органе якой-небудзь краіны, неабходна, па-першае, каб гэтае пытанне ў прынцыпе магло быць разгледжанае ў дадзеным органе, па-другое, каб дзяржава распаўсюджвала дзеянне рашэнняў сваіх органаў на ўдзельнікаў спрэчкі. Замежная дактрына выпрацавала размежаванне юрысдыкцыі на агульную і спецыяльную. Што датычыцца агульнай юрысдыкцыі, то непасрэдна  юрысдыкцыі кожнай дзяржавы падлягаюць яе грамадзяне. Акрамя таго, дзяржава звычайна распаўсюджвае сваю ўладу і на ішых асобаў, якія стала ці часова знаходзяцца ці ажыццяўляюць на яе тэрыторыі сістэматычную і працяглую дзейнасць, у незалежнасці ад звязку дзейнасці з гэтай тэрыторыяй.

Пад спецыяльнай юрысдыкцыяй разумеюць юрысдыкцыю над асобамі, якія наўпрост накіроўваюць сваю дзейнасць, што ёсць прадметам спрэчкі, на дадзеную тэрыторыю; у такім выпадку неабходна наяўнасць так званых “мінімальных кантактаў”. Так, у 1996 годзе у справе “Штат Мінесота супраць Grainte Gate Resorts, Inc.” было вынесенае рашэнне аб тым, што адказнік, прадпрыемства з Невады, незаконна рэкламавала жыхарам Мінесоты магчымасць інтэрактыўна рабіць стаўкі на сайце WagerNet, зарэгістраваным за межамі штата. Суд вырашыў, што сайт, які быў даступны ўсяму свету, а значыцца, і жыхарам Мінесоты, прымусіў іх памыляцца наконт законнасці гэтай дзейнасці.

Што датычыцца наяўнасці так званых “мінімальных кантактаў”, то асаблівая дактрына мінімальных кантактаў распрацаваная ў ЗША. Спасылаючыся на рашэнне па справе Shoe Co. v. Washington, вынесенае ў 1945 годзе (у гэтай справе суд прызнаў юрысдыкцыю штата над прадпрыемствам, дзейнасць якога на тэрыторыі штата заключалася толькі ў тым, што яно збірала замовы на абутак), суды могуць прызнаць наяўнасць мінімальных кантактаў нават пры вядзенні ліставання ці перамоваў на тэрыторыі ЗША.

У звязку з тым, што часам устанавіць сувязь асобы з пэўнай дзяржавай дастаткова цяжка ў кантэксце Інтэрнэту, бо размешчаны ў сеціве матэрыял аднолькава даступны ў любой кропцы зямной куді, - для выяўлення аспектаў, якія найбольш блізка падлягаюць магчымасці праўнага рэгулявання, неабходна падзяліць дачыненні ў галіне Інтэрнэту на:

1. Уласна камунікацыйныя дачыненні, звязаныя з выкарыстаннем Інтэрнэту.

2. Тэхнічны бок забеспячэння прахода сігналу.

Кожны пакет з дадзенымі можа перадаваца па розных сецівах праз розныя краіны, пакуль не дасягне адрасата. Мяркуем, на гэтым этапе нельга казаць аб узнікненні юрысдыкцыі якой-небудзь дзяржавы ў звязку з перадачай адпаведнага пакета па яе тэрыторыі. Спробы распаўсюдзіць юрысдыкцыю на кожным этапе праходу адпаведнага пакета інфармацыі здольныя проста заблакаваць працу сеціва. Адпаведна, можна зрабіць выснову, што юрысдыкцыя не павінна быць распаўсюджаная на этапе перадачы інфармацыі. Таму асноўным аб’ектам рэгулявання мусяць быць камунікацыйныя адносіны.

Падставовая цяжкасць азначэння юрысдыкцыі ў адносінах у галіне Інтэрнэту ўзнікае таму, што кантрагенты схільныя разглядаць электронныя формы камунікацыі як формы, якія не падпадаюць пад правілы азначэння юрысдыкцыі. Заўсёды неабходна ўлічваць заканадаўства краіны кліента, а таксама магчымасць разгляду спрэчак, што ўзнікаюць менавіта ў краіне кліента. У шматлікіх выпадках цяжкасць азначэння юрысдыкцыі выкліканая рызыкай прадастаўлення кліентам хлуслівай інфармацыі (як вынік – пытанне падлягае юрысдыкцыі кампетэнтных органаў не той краіны,  на якую разлічваў прадпрымальнік). Раней ужо ішла гаворка аб тым, што аперацыі ў Інтэрнэце можна падзяліць на актыўна-пасіўныя і пасіўна-актыўныя. Неабходна адзначыць, што калі актыўна-пасіўныя аперацыі яшчэ можна як-небудзь рэгуляваць, не ўжываючы цяжкія дылемы азначэння юрысдыкцыі, то пасіўна-актыўныя аперацыі, калі інфармацыя адрасуецца свету ў цэлым і нікому ў прыватнасці – вельмі цяжка падвесці пад юрысдыкцыю якой-небудзь дзяржавы.

У літаратуры, у прыватнасці сп. Каляцін У.А., прапаноўваюць наступныя агульнапрызнаныя прынцыпы азначэння юрысдыкцыі:

1. Прынцып нацыянальнай прыналежнасці.

Вярхоўны суд штата Нью-Йорк, дзе гульнёвы бізнэс забаронены, напрыканцы ліпеня 1999 года вынес рашэнне па справе “Народ супраць World Interactive Gaming Corp.”. Адказнік, зарэгістраваны ў якасці юрыдычнай асобы ў штаце Дэлавэр, арганізаваў Інтэрнэт-казіно на серверах, размешчаных ў Антыгуа, і там жа ліцэнзаваў сваю дзейнасць у галіне гульнявога бізнэсу. Тым не менш, рашэнне было вынесенае на карысць пазыўніка.

2. Прынцып месца дзейнасці асобы.

Тут можна згадаць справу Atlanta’s  Georgia Institute of Technology 1997 года, ці так званую справу французскага студэнцкага летніку. Рэсурс быў створаны ў Інтэрнэце студэнтамі азначанага інстытута. Рэсурс быў прысвечаны гісторыі адукацыі ў Францыі і знаходзіўся непасрэдна на тэрыторыі французскай дзяржавы. Сярод карыстальнікаў сайта былі французы, амерыканцы і грамадзяне іншых краінаў. Суд у Парыжы ў 1997 годзе прыняў рашэнне аб тым, што не зважаючы на тое, што ўладальнікамі рэсурса з’яўляюцца амерыканскія грамадзяне і амерыканская юрыдычная асоба, бо ён знаходзіцца на тэрыторыі Францускай рэспублікі, азначаная справа падлягае юрысдыкцыі Францыі. Таму ўладальнікаў сайта прымусілі  (у адпаведнасці з асаблівасцямі францускага заканадаўства аб выкарыстанні нацыянальнай мовы) перакласці інфармацыю аб Францыі на французскую мову.

3.      Прынцып краіны размяшчэння сервера.

Выкарыстоўваць гэты прынцып не заўсёды лёгка, бо існуе магчымасць стварэння віртуальнага сервера, розныя часткі якога могуць знаходзіцца на розных фізічных серверах. Да таго ж, у шэрагу выпадкаў судовыя органы прызнавалі, што размяшчэння інфармацыі на серверы недастаткова для прызнання юрысдыкцыі па месцы знаходжання сервера. Гэтак у адной са справаў пазыўнік (Steven Rambam) абвінаваціў арганізацыю JDO ў распаўсюджанні паклёпу пра яго. Позыў быў прад’яўлены ў суд Каліфорніі на той падставе, што адказнік выкарыстоўваў паслугі двух каліфарнійскіх арганізацыяў для размяшчэння свайго сайта. Было прызнана, што гэтага недастаткова для ўсталявання юрысдыкцыі.

4.      Прынцып месца парушэння правоў пазыўніка:

1. месца, дзе было ўчыненае дзеянне, якое прывяло да пэўнай шкоды;
2. месца, дзе пазыўніку была спрычыненая шкода.

На практыцы суды часта прызнаюць месцам рэальнага парушэння месца жыхарства пазыўніка. Другім распаўсюджаным спосабам азначэння месца парушэння з’яўляецца наяўнасць доступу да інтэрнэт-сайта. Так, у справе Inset Systems, Inc. V. Instruction Set., Inc. юрысдыкцыя штата Мінесота была прызнаная на той падставе, што рэклама адказніка была заўсёды даступная карыстальнікам у кожным штаце. Юрысдыкцыя штата распаўсюджваецца на асобу, якая ведае, што інфармацыя, размешчаная ў Інтэрнэце, будзе даступная і ў гэтым штаце – аб гэтым правіле зазначае у сваім мемарандуме ў 1995 годзе генеральны пракурор штата Мінесота Хьюберт Хамфры.

5.      Прынцып устанаўлення скіраванасці дзеянняў адказніка.

Для распаўсюджання юрысдыкцыі на замежнага адказніка неабходна,  каб ён ажыццяўляў свой бізнес ў Інтэрнэце, рэгулярна кантактаваў з рэзідэнтамі адпаведнай юрысдыкцыі і неаднаразова перасылаў гэтым рэзідэнтам адпаведныя файлы. Канцэпцыя мінімальных кантактаў была разгледжаная раней.

Вышэйазначаныя прынцыпы азначэння юрысдыкцыі з’яўляюцца падставовымі, хаця іх прымяненне і сутыкаецца з пэўнымі праблемамі. Напрыклад, не ўсялякая дзейнасць з выкарыстаннем Інтэрнэту прызнаецца накіраванай на тэрыторыю кожнай з краінаў, дзе гэты сайт даступны. Акрамя таго, вельмі часта закранаюцца інтарэсы розных краінаў, кожная з якіх лічыць, што мае права распаўсюджваць сваю юрысдыкцыю на дзейнасць у Інтэрнэце розных суб’ектаў. Для поўнага і дастатковага ўрэгулявання спрэчкі мэтазгодна камбінаваць вышэйазначаныя прынцыпы і знаходзіць найбольш аптымальныя варыянты.

У Еўрапейскім Саюзе на рэгіянальным узроўні пытанні азначэння юрысдыкцыі рэгуляваліся Брусэльскай Канвенцыяй аб юрысдыкцыі і выкананні судовых даручэнняў па грамадзянскіх і камерцыйных пытаннях 1968 года. Базавае правіла было замацаванае ў артыкуле 2: позывы да асобаў, якія маюць даміцыль у дзяржаве-ўдзельніцы, мусяць падавацца ў гэтай дзяржаве. Падставы для падачы позыва да асобы, якая не мае даміцыля ў дзяржавах-удзельніцах, а таксама крытэры для азначэння даміцыля адказчыка змешчаныя ў нацыянальным заканадаўстве краінаў. Брусэльская Канвенцыя прадугледжвала шэраг выняткаў з падставовага правіла падсуднасці “даміцыля адказніка”. Гэтак падставовыя выняткі датычацца пытанняў:

a. выканання абавязкаў паводле кантракта – позыў можна падаць у суд дзяржавы месца выканання кантракта (арт.5);

b. абароны правоў спажыўцоў – спажывец можа падаць позыў у суд дзяржавы свайго даміцыля (арт. 14);

c. прарагацыйных пагадненняў – бакі могуць да ці пасля ўзнікнення спрэчкі выбраць месца разгляду спрэчкі, прычым асобы, якія не маюць даміцыля на тэрыторыі дзяржаваў-удзельніцаў, таксама могуць выбіраць суды дзяржаваў-удзельніцаў і гэтыя прарагацыйныя пагадненні будуць прызнавацца (арт.17).

Паралельна з Брусэльскай Канвенцыяй дзейнічала Луганская Канвецыя аб юрысдыкцыі і выкананні судовых даручэнняў па грамадзянскіх і камерцыйных пытаннях 1988 года, палажэнні якой падобныя з палажэннямі Брусэльскай Канвенцыі. Адрозненне заключалася ў тым, што Луганская Канвенцыя была ўкладзеная паміж удзельнікамі Брусэльскай Канвенцыі і Еўрапейскай Асацыяцыяй Свабоднага Гандлю.

14 ліпеня 1999 года Камісія Еўрапейскага Саюзу прапанавала рэкамендацыі па прыняцці Радай Еўрапейскага Саюзу Рэгламента “Аб юрысдыкцыі, прызнанні і прывядзенні да выканання судовых рашэнняў па грамадзянскіх і камерцыйных пытаннях”. Планаваны рэгламент мусіў замяніць у адносінах паміж краінамі ЕС вышэйазначаную Брусэльскую Канвенцыю і ўлічыць правадачыненні ў галіне электроннай камерцыі. Такім чынам, Еўрапейская Камісія распрацавала і прыняла Рэгламент № 44/2001 ад 22 студзеня 2000 года “Аб юрысдыкцыі, прызнанні і прывядзенні да выканання судовых рашэнняў па грамадзянскіх і камерцыйных пытаннях”, які замяніў Брусэльскую і Луганскую канвенцыі.

Рэгламент прадугледжвае агульную юрысдыкцыю і юрысдыкцыю, якая датычыцца стасункаў, пры якіх справа можа быць перададзеная ў суд іншай дзяржавы-удзельніцы ЕС (напрыклад, выключная юрысдыкцыя). Арт.15 прадугледжвае, што спажывец мае права звярнуцца ў суд дзяржавы пражывання другога боку па дамове ці ў суд дзяржавы свайго сталага месца жыхарства. У той жа час бок па дамове (камэрсант) можа звярнуцца выключна ў суд дзяржавы даміцыля спажыўца. У прынятым Рэгламенце было выдаленае правіла, у адпаведнасці з якім спажывец быў абавязаны рабіць неабходныя дзеянні па заключэнні дамовы з тэрыторыі сваёй дзяржавы. Гэтае правіла можна растлумачыць тым, што ўлічваліся асаблівасці электроннай камерцыі, так як увогуле высветліць, з тэрыторыі якой дзяржавы спажывец з дапамогай Інтэрнэту ажыццявіў неабходныя дзеянні для заключэння дамовы, амаль немагчыма. 

Правілы азначэння юрысдыкцыі ў спрэчках з замежным элементам у Рэспубліцы Беларусь змешчаныя ў Грамадзянскім Працэсуальным Кодэксе (ГПК) і Гаспадарчым Працэсуальным Кодэксе. У адпаведнасці з арт. 545 ГПК судам Рэспублікі Беларусь падсудныя справы па позывах замежных грамадзянаў, асобаў без грамадзянства і замежных юрыдычных асобаў да адказнікаў, якія маюць месца жыхарства ці месца знаходжання на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. Судам РБ падсудныя таксама справы па позывах да замежных грамадзянаў і асобаў без грамадзянства, калі яны маюць месца жыхарства на тэрыторыі нашай краіны, і да замежных юрыдычных асобаў, калі ў РБ знаходзіцца орган кіравання, прадстаўніцтва ці філіял такой юрыдычнай асобы. У адпаведнасці з арт.47 ГПК пазыўніку прадастаўляецца права выбара падсуднасці.

У гаспадарчых судах РБ праблемы юрысдыкцыі ў спрэчках з замежным элементам вырашаюцца на тых жа падставах, што і ў судах агульнай кампетэнцыі. Для з’яўлення кампетэнцыі беларускіх судоў разглядаць спрэчку неабходна наяўнасць рэальнага звязку правадачыненняў з Рэспублікай Беларусь.

Праблема адказнасці інфармацыйных правайдараў.

Як ужо адзначалася, разам з праблемай азначэння юрысдыкцыі вельмі важнай праблемай ёсць азначэнне адказнасці правайдараў і ўладальнікаў сайтаў за змест інфармацыі кліентаў і карыстальнікаў, якая размешчаная на іх серверах. Усё інфармацыйнае напаўненне і выкарыстанне сеціва Інтэрнэт у камерцыйных і некамерцыйных мэтах ажыццяўляецца пры дапамозе паслугаў арганізацыяў, якія забяспечваюць доступ да сеціва Інтэрнэт, размяшчэнне і перадачу інфармацыі ў Інтэрнэце.

Дзеянні інфармацыйных правайдараў па прадастаўленні інфармацыйных паслугаў вылучаюцца наступнымі ўласцівасцямі: правайдар не ініцыюе інфармацыйныя дачыненні, не выбірае змест  інфармацыі, што перадаецца, і яе атрымальніка, не ўплывае на змест інфармацыі і захоўвае яе толькі ў межах часу, які азначаецца тэхнічнымі стандартамі і пратаколамі для патрэбаў перадачы інфармацыі. Адказнасць правайдараў засноўваецца на тым, што яны маюць арганізацыйна-тэхнічную магчымасць у любы момант часу ўздзейнічаць на інфармацыйныя грамадскія адносіны сваіх карыстальнікаў. Форма ўздзеяння можа быць даволі разнастайная: ад блакавання інфармацыйнага абмену да інфармавання трэціх асобаў аб змесце інфармацыі. У некаторых краінах свету прынятыя прадметныя законы, якія датычацца інстытута адказнасці інфармацыйных правайдараў. Так, шведскі закон, які рэгулюе адказнасць уладальнікаў электронных дошак аб’яваў, устанаўлівае, што апошнія павінны выдаляць паведамленні трэціх асобаў у тым выпадку, калі змешчаная ў іх інфармацыя парушае шэраг нормаў крымінальнага і грамадзянскага заканадаўства (у галіне аўтарскага права).

Заканадаўства розных краінаў прапаноўвае рашэнні праблемы адказнасці правайдараў у адпаведнасці з 3 схемамі:

1. Правайдар нясе адказнасць за ўсе дзеянні карыстальнікаў у незалежнасці ад наяўнасці ў іх, як у суб’екта права, ведаў аб дзеяннях, што ажыццяўляюцца (Кітай, краіны Бліжняга Усходу),

Так, у адпаведнасці з Пастановай Ураду Кітаю, прынятай увосень 2000 года, асобы, якія забяспечваюць інфармацыйныя паслугі ў Інтэрнэце, нясуць адказнасць за інфармацыю, якую яны распаўсюджваюць, прычым у вельмі шырокім пераліку выпадкаў (напрыклад, за інфармацыю, якая шкодзіць рэпутацыі дзяржавы і яе інтарэсам).

2. Правайдар не нясе адказнасці за дзеянні карыстальнікаў у тым выпадку, калі ён выконвае пэўныя ўмовы, звязаныя з характарам прадастаўлення паслугаў і ўзаемадзеяннем з суб’ектамі інфармацыйнага абмену і асобамі, чые правы парушаюцца дзеяннямі карыстальнікаў (Еўрапейскі Саюз, Дырэктыва аб элетроннай камерцыі ад 28 лютага 2000 года).

Еўрапейская Дырэктыва аб электроннай камерцыі ў арт. 4 абвяшчае, што дзейнасць правайдара паслугаў інфармацыйнага грамадства не можа быць пастаўленая ў залежнасць ад наяўнасці папярэдняга дазволу ці выканання іншага патрабавання, якое мае аналагічнае дзеянне. У выпадку простай перадачы па камунікацыйным сеціве інфармацыі, якая прадастаўляецца атрымальнікам паслугаў, ці прадастаўленні доступу да камунікацыйнага сеціва сервіс-правайдар не нясе адказнасці за інфармацыю пры ўмове:

• правайдар не ініцыюе перадачу;
• не выбірае атрымальніка перадачы;
• не адбірае і не змяняе змест інфармацыі (арт.12).

Прычым гэтыя дзеянні па перадачы інфармацыі і прадастаўленні доступу ўяўляюць сабой выключныя мэты перадачы інфармацыі па камунікацыйным сеціве і захоўванне інфармацыі на працягу разумнага тэрміну.

Правайдар не нясе адказнасці за аўтаматычнае, прамежкавае і часовае захоўванне інфармацыі пры ўмове:

• правайдар не мадыфікуе інфармацыі;
• правайдар выконвае ўмовы доступу да інфармацыі;
• правайдар выконвае правілы, устаноўленыя для аднаўлення інфармацыі;
• правайдар не парушае прынцыпаў правамернага выкарыстання тэхналогіі;
• правайдар адразу выдаляе інфармацыю ці блакуе доступ да яе пасля таго, як атрымае сведчанні аб тым, што інфармацыя выдаленая з першаснай крыніцы ці доступ да інфармацыі заблакаваны судом (арт.13).

У выпадку, калі паслугай з’яўляецца захоўванне інфармацыі, прадстаўленай атрымальнікам паслугаў, правайдар не нясе адказнасці пры ўмове, што ён не ведае аб незаконным характары дзейнасці ці інфармацыі, ці калі пасля атрымання такіх звестак ці папярэджання правайдар адразу выдаляе ці блакуе доступ да інфармацыі (арт.14). У адпаведнасці з Дырэктывай адстунічае абавязак правайдараў забяспечваць маніторынг інфармацыі ў агульным парадку. За пэўнымі акалічнасцямі дзяржава можа ўстанавіць такі абавязак.

3. Правайдар не адказвае за дзеянні карыстальнікаў.

Як ужо адзначалася, Еўрапейская Дырэктыва аб электроннай камерцыі прадугледжвае, што правайдар не нясе адказнасці за інфармацыю, якая перадаецца, калі ён не ініцыюе перадачу гэтай інфармацыі, не выбірае атрымальніка інфармацыіі і не ўздзейнічае на яе цэласнасць. Так, у адпаведнасці з арт. 14 правайдар не падлягае адказнасці пры прадастаўленні паслугаў хостынгу, калі ён не ведаў аб супрацьзаконнай дзейнасці і пасля атрымання такой інфармацыі спыніў размяшчэнне ці доступ карыстальнікаў да інфармацыі.

Сама свабода прадастаўлення паслугаў інфармацыйнага грамадства ў Еўрапейскім Саюзе даволі шырокая. Выняткам з прынцыпа свабоды прадастаўлення паслугаў інфармацыйнага грамадства ёсць традыцыйны пералік пытанняў грамадскага парадку, дзяржаўнай бяспекі, аховы здароўя і аховы маралі.

Падставовай прычынай імкнення ўскласці адказнасць на правайдара з’яўляецца цяжкасць прыцягнення да адказнасці адпраўніка паведамлення. Сярод першых справаў аб прыцягненні правайдара да адказнасці за дзеянні сваіх кліентаў, якія атрымалі шырокі розгалас, можна ўзгадаць справу Playboy Enterprices Inc. v. Frena. Кліенты аператара электроннай дошкі  аб’яваў (Bulletin Board Service) без дазволу праваўладальніка загружалі фотаздымкі з часопіса Playboy, размяшчаючы іх на дошцы абвестак. Гэта быў момант, калі суды толькі пачыналі прызнаваць магчымасць прыцягнення да адказнасці правайдараў, таму жорсткасць судовага рашэння была цалкам натуральнай: суд прызнаў аператара электроннай дошкі абвестак адказным за дзеянні кліентаў і адхіліў ягоную спасылку на добрасумленнасць дзеянняў (у прыватнасці, аператар дошкі абвестак неадкладна выдаліў спрэчныя матэрыялы, як толькі даведаўся аб парушэнні). Было адзначана, што ні веданне, ні намаганні аператара не маюць значэння.

Найбольш распаўсюджаным прынцыпам азначэння сітуацыі, калі магчыма ўскласці адказнасць на правайдара, з’яўляецца веданне правайдара аб існым правапарушэнні. Сыходзячы з гэтага падыходу, правайдар нясе адказнасць за паведамленні, распаўсюджаныя з яго ўдзелам, толькі пры наяўнасці віны. Прычым магчымасць прыцягнення да адказнасці не звязаная з тым, ці ведае правайдар, хто размясціў матэрыял на сайце ці электроннай дошцы абвестак. У адпаведнасці з японскім законам “Аб адказнасці правайдараў” 2002 года правайдар нясе адказнасць за матэрыялы, якія парушаюць правы трэціх асобаў, у выпадку, калі: тэхнічна магчыма прадухіліць перадачу дадзеных матэрыялаў, правайдар ведае аб існаванні такіх матэрыялаў і ведае, што яны парушаюць правы трэціх асобаў, ці існуе разумная магчымасць ведаць аб характары такіх матэрыялаў.

Цяжкім момантам ёсць азначэнне ступені асцярожнасці, якую мусіць праявіць правайдар. Правайдар павінен усведамляць, што з моманту, калі ён атрымаў паведамленне аб існым правапарушэнні, ён пачынае несці адказнасць за гэтае правапарушэнне, калі толькі ён неадкладна ня зробіць неабходных захадаў па прадухіленні такога правапарушэння.

У Расіі адзіны раз у судзе была закранутая праблема адказнасці інфармацыйнага правайдара. У спрэчцы ГАА “Кодак” супраць РасНДІРас (трэцяя асоба – А. Грундул) пазыўнік адзначаў парушэнне сваіх правоў на фірмовую назву пры ўжыванні даменнага імя Kodak.ru. Пазыўнік зазначаў, што адказнік перашкаджаў рэалізацыі правоў на фірмовую назву пасля таго, як даведаўся аб існым, на думку пазыўніка, факце парушэння правоў праз выкарыстанне інфармацыйных паслугаў адказніка. Але з улікам таго, што падчас трэцяга па ліку разгледжання справы ў судзе першай інстанцыі трэцяя асоба заняла месца адказніка, кваліфікацыі судом дзеянняў першага адказчыка не было атрымана.

Заканадаўства Рэспублікі Беларусь на дзяржаўным узроўні ніякім чынам не рэгулюе пытанне адказнасці інфармацыйных правайдараў. Закон “Аб сувязі” змяшчае толькі агульныя нормы, якія прысвечаныя таямніцы паведамленняў (арт.11) і азначаюць парадак прадастаўлення інфармацыі пры аказанні паслугаў сувязі – толькі адпраўніку, адрасату і іх прадстаўнікам, адпаведным дзяржаўным органам у прадугледжаных законам выпадках (арт.19). Арт. 17 прадугледжвае адказнасць пры прадастаўленні паслугаў сувязі. Гэтак прадпрыемствы, якія аказалі паслугі сувязі, нясуць матэрыяльную адказнасць перад кліентам за іх невыкананне ці неналежнае выкананне, акрамя выпадкаў, якія прадугледжаныя міжнароднымі дамовамі. Таксама гэты Закон прадугледжвае выпадкі вызвалення ад адказнасці, але гэта датычыцца захаванасці паведамлення:

• калі шкода нанесеная неадольнай сілай;
• калі пашкоджанне ці знішчэнне мелі месца па віне адпраўшніка.

Такім чынам, як можна ўбачыць, нормы, якія змешчаныя ў законе, маюць даволі агульны характар, які накіраваны на рэгламентацыю стасункаў паміж атрымальнікам паслугаў і аператарам сувязі, і гэтыя нормы не звяртаюцца да пытанняў адказнасці правайдара перад трэцімі асобамі за інфармацыю, размешчаную карыстальнікамі іх паслугаў.

Не зважаючы на хуткае развіццё і распаўсюджванне Інтэрнэту, з поўнай упэўненасцю можна сказаць, што ён знаходзіцца на пачатку свайго развіцця. Таму і прававое рэгуляванне Інтэрнэту, якое не можа заставацца абыякавым да гэтага новага феномену развіцця чалавецтва, яшчэ мае шмат недахопаў. Права – вельмі кансерватыўная сістэма, таму аб’ектыўна цяжка не толькі паспяваць распрацоўваць праўнае рэгуляванне новых сфераў і формаў выкарыстання Інтэрнэту, але і адзначаць агульную канцэпцыю рэгулявання. Таксама неабходна ўлічваць і тое, што розныя краіны маюць розныя тэхнічныя і эканамічныя магчымасці для развіцця Інтэрнэту, таму зараз і не існуе такіх крыніцаў права ў гэтай сферы, як міжнародныя дамовы, а нацыянальнае заканадаўства існуе ў нешматлікіх дзяржавах.

Неабходна распрацаваць міжнародную канвенцыю, якая б прадугледжвала магчымасць выбару юрысдыкцыі не толькі ў межах пэўнай арганізацыі ці тэрыторыі дзяржавы, каб гарантаваць найбольш эфектыўную ахову правоў у галіне выкарыстання Інтэрнэту. Таксама неабходна на міжнародным узроўні далей развіваць інстытут судовых даручэнняў і прызнання судовых рашэнняў, каб сістэма адказнасці і гарантыі правоў працавала больш эфектыўна.

Спіс выкарыстаных крыніцаў:

1.            1968 Brussels Convention on jurisdiction and the enforcement of judgments in civil and commercial matters// http://europa.eu.int/eur-lex/lex/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:41968A0927(01):EN:NOT

2.            Council Regulation (EC) № 44/2001 on jurisdiction and the recognition and enforcement of judgements in civil and commercial matters// www.europa.eu.int/eurlex/lex/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32001R0044:EN:HTML

3.            Directive 2000/31/EC of the European Parliament and of the Council of 8 June 2000 on certain legal aspects of information society services, in particular electronic commerce, in the Internal Market ('Directive on electronic commerce')  // http://europa.eu.int/eur-lex/lex/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32000L0031:EN:NOT

4.            Directive 2002/58/EC of the European Parliament and of the Council of 12 July 2002 concerning the processing of personal data and the protection of privacy in the electronic communications sector (Directive on privacy and electronic communications)       // [http://europa.eu.int/eur-lex/lex/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32002L0058:EN:HTML

5.            Закон Республики Беларусь «О связи» от 5 октября 1994 г. № 3273-XII // http://pravo.by/webnpa/text_txt.asp?RN=V19403273

6.            Хозяйственный Процессуальный Кодекс Республики Беларусь от  10.12.1998. – Мн.:Амалфея, 2004. – 320 с.

7.            Гражданский Процессуальный Кодекс Республики Беларусь от 06.08.2004. – Мн.:Амалфея, 2006. – 300 с.

8.            Гражданский Кодекс Республики Беларусь от 7 декабря 1998 г. № 218-З в редакции Закона Республики Беларусь от 22 декабря 2005 г. № 76-З (Национальный реестр правовых актов Республики Беларусь, 2006 г., № 6, 2/1173) // http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=HK9800218

9.            Манифест Международной Федерации библиотечных ассоциаций/ЮНЕСКО об Интернет // http://www.ifap.ru/ofdocs/iuim.htm

10.        Калятин В.О. Право в сфере Интернета. – Москва: Издателство НОРМА, 2004. – 479 с.

11.        Наумов В.Б. Право и Интернет: очерки теории и практики. – Москва: Книжный дом «Университет», 2002. – 432 с.

12.        Серго А. Интернет и право. – Москва: «Бестселлер», 2003. – 272 с.

13.        Наумов В.Б. Особенности правового регулирования сети (1998) // http://www.russianlaw.net/law/netlaw/articles/paper01.htm

14.        Наумов В.Б. Проблема ответственности информационных провайдеров (2000) // www.russianlaw.net/law/doc/a22.htm

15.        Руденко И. Суверенитет в паутине. Юрисдикция в контексте электронной торговли. Ежедневная профессиональна газета “Юридическая практика” // http://www.yurpractika.com/article.php?id=10001070

16.        Sociedad de la información: introducción // http://europa.eu.int/scadplus/leg/es/lvb/l24100.htm

17.        Trends & Statistics: The Web's Richest Source  // http://www.clickz.com/stats/web_worldwide

18.        Internet Law program: Права интеллектуальной собственности //    http://cyber.law.harvard.edu/ilaw/eurasia_2004_schedule_