Тэкст паходзіць з польскага парталу psz.pl.  Першапачаткова апублікаваны 1 чэрвеня 2006 р.: http://psz.pl/content/view/2922

Паняткі “Фэдэралістычнае Эўропы” і “Эўропы Айчынаў”, канцэпцыі “зынтэграванага”, “міжнароднага”, “супольнасьцевага” Зьвязу часта ўзьнікаюць ў часе дэбатаў наконт будучыні Эўрапейскага Зьвязу. Гэтаксама часта іх разумеюць памылкова. Перад тым, як спыніцца на аптымальнай канцэпцыі інтэграцыі, трэба ўзгадаць непаразуменьні.

Зынтэграваны зьвяз (альбо інтэграцыя, рэалізаваная на падставе супольнасьцевай канцэпцыі) ёсьць арганізмам які супольна стварае наднацыянальныя (Эўрапейская Камісія) і міжнародныя (Рада Эўрапейскага Зьвязу) інстытуцыі, а таксама ўнутраныя інстытуцыі паасобных дзяржаваў-чальцоў. Яны функцыянуюць ў сыстэме шматузроўневае сузалежнасьці і задзіночаньняў (1). Міжнародная мадэль, у сваю чаргу, ёсьць думкаю аб Зьвязе, які абапіраецца на рашэньні міністраў ды кіраўнікоў дзяржаваў і ўрадаў. Ворганам, які мае вырашальнае значэньне, ёсьць у гэтым выпадку Рада ЭЗ разам з Эўрапейскай Радай. Кампэтэнцыі наднацыянальных інстытуцыяў (Камісіі і Парлямэнту) застаюцца невялікімі.

Нягледзячы на тое, што можа падацца інакш, першая канцэпцыя не выключае другое. Практычна мы маем справу з абедзьвюма мадэлямі інтэграцыі. Так званае першае апірышча, ці Агульны Рынак (які ахоплівае свабодны рух капіталу, працаўнікоў, паслугаў і тавараў), правілы канкурэнцыі, а таксама агульныя палітыкі ды Гаспадарчы і Валютны Зьвяз, ёсьць супольнасьцевым абшарам. У сваю чаргу другое апірышча, ці Агульная Замежная Палітыка і Палітыка Бясьпекі, гэтаксама як і трэцяе (Супраца Паліцыі і Судоў у Крымінальных Справах) рэгулююцца на падставе міжнароднае супрацы. Абодва гэтыя рэжымы, стасаваныя ў паасобных сфэрах маюць сваю сутнасьць, але тое, ці будуць яны служыць Польшчы залежыць найперш ад эфэктыўнасьці ейных дзяржаўных структураў (2).

Эўрапейскі Зьвяз і паняцьці фэдэратыўнае дзяржавы і зьвязу дзяржаваў.

Сёньняшні Эўразьвяз ёсьць асаблівым стварэньнем, які нельга параўнаць з жадным іншым вядомым зь гісторыі. Супольнасьцевую і міжнародную канцэпцыі ня варта, аднак, атаясамліваць зь неадпаведнымі ёй гістарычнымі паняткамі, такімі як фэдэрацыя ці зьвяз краінаў. Няма падставы, каб прадказваць перакшталтаваньне Зьвязу ў фэдэратыўную дзяржаву, а спробы наданьня яму атрыбутаў такое дзяржавы (прыклад Дамовы, неабачліва названай Канстытуцыяй) спрычыняюцца да палітычных шкодаў і вядуць да крызы. Зьвяз не выконвае крытэраў фэдэратыўнае дзяржавы. Адным зь іх ёсьць пазбаўленьне часткі фэдэрацыі міжнароднай правасуб’ектавасьці, якім належыць толькі цэласьці. У рэчаіснасьці менавіта дзяржавы, а ня Зьвяз ёсьць такімі суб’ектамі (3), якія такім чынам могуць дзейнічаць на міжнароднай арэне. Больш за тое, сярод жыхароў Зьвязу няма волі на ейнае пераўвасабленьне ў “супэрдзяржаву”. Такога імкненьня не выказваюць таксама і тыя дзяржавы-чальцы, якія пры падпісаньні Канстытуцыйнае дамовы акрэсьлілі, што Зьвяз будзе ператвораны ў адзіную міжнародную арганізацыю (4). Трэба дапушчаць, што ў пэрспэктыве колькінаццаці гадоў менавіта мадэль наднацыянальнае міжнароднае арганізацыі будзе мадэльлю эўрапейскае інтэграцыі (5). Выкарыстаньне пэўных характэрных для фэдэратыўных дзяржаваў прынцыпаў (6), якія тычацца падзелу кампэтэнцыі ці судачыненьняў нацыянальнага права і права ЭЗ, не азначае намеру будовы “Злучаных Штатаў Эўропы”.

Вяртаньне да менш шчыльнага зьвязу дзяржаваў (“Эўропы Айчынаў”) давала-б у сваю чаргу падставы для рэнацыяналізацыі цэлага абшару дзейнасьці Зьвяў, ці інакш павяртаньне дзяржавам усіх іх кампэтэнцыяў, што – акрамя наяўных унутраных цяжкасьцяў – ёсьць гэтаксама мала верагодным. Тэндэнцыя ёсьць зусім адваротная і паказвае на паступовае замацаваньне за супольнасьцевым рэжымам міжнародных сфэраў. Зьвязам дзяржаваў ня ёсьць увесь ЭЗ, але ня ёсьць ім таксама міжнародныя сфэры другога і трэцяга апірышчаў, бо там таксама – у абмежаванай ступені – функцыянуюць супольнасьцевыя інстытуцыі (7), а дзейнасьць мусіць ажыцьцяўляцца згодна з acquis communautaire (8). Міжнародныя і супольнасьцевыя сфэры ёсьць такім чынам на столькі моцна зьнітаванымі, што іх належыць успрымаць як неаднародную, але задзіночаную арганізацыю.

Мадэлі інтэграцыі і польская палітыка што да Эўразьвязу

Працэдуры прыняцьця рашэньняў у Эўрапейскім Зьвязе характарызуе складанасьць і неаднароднасьць. Яны адрозьніваюцца і маюць свой зьмест у залежнасьці ад сфэры, ў якой гэтыя рашэньні прымаюцца. Правамоцнасьць стасаваньня міжнароднай канцэпцыі ў сфэры другога і трэцяга апірышчаў вынікае з таго факту, што дзяржавы-чальцы ня ёсьць гатовымі да больш прасунутых мэханізмаў супрацы. Працэс эўрапейскай інтэграцыі пацьвярджае, што адыход ад аднагалоснасьці на карысьць прыняцьця рашэньняў большасьцю і перавод чарговых абшараў у рэжым г.зв. “супольнасьцевых” ёсьць працэсам, які трывае досыць доўга. Покуль дзяржавы ня “дарастуць” да такога рашэньня, добра што яны супрацоўнічаюць на падставе існых правілаў. Міжнародны падыход у выніку можа быць трактаваны  як этап на шляху да супольнасьцевага падыходу. Таксама ён разглядаецца як сродак для ахопу супрацай сфэраў, якія належаць да асабліва істотных для дзяржаваў пытаньняў і, такім чынам, ня могуць быць перададзеныя да кампэтэнцыі супольнасьці, а варта, каб яны былі прадметам супрацы. Польшча ў тым ліку ня ёсьць гатовая да адмовы ад сваіх кампэтэнцыяў у сфэрах замежнай палітыкі ці аховы дзяржаўнае бясьпекі, бо няма прычыны, каб падтрымліваць іх неадкладную перадачу ў кампэтэнцыю супольнасьці.

Інакш выглядае сытуацыя ў першым апірышчы. Польшча патрабуе Зьвязу, які ёсьць эканамічна салідарным. Гэты зьвяз мусіць разумець значэньне выраўнаньня ўзроўню разьвіцьця рэгіёнаў і супрацьдзейнічаць нацыяналістычным тэндэнцыям у эканоміцы, якія руйнуюць функцыянаваньне Агульнага Рынку. Існуе непасрэдны зьвязак паміж “абсупольваньнем” і салідарнасьцю. Вось чаму што да першага апірышча, Польшча павінна падтрымліваць супольнасьцевую канцэпцыю, а такім чынам адмову ад аднагалоснасьці на карысьць галасаваньня большасьцю. Адмова ад вымогі аднагалоснасьці стварае мэханізмы прыняцьця больш эфэктыўных рашэньняў. Такі Зьвяз – Зьвяз эфэктыўных мэханізмаў, якія спрыяюць салідарнасьці (9) – ёсьць у інтарэсе ўсіх краінаў ЭЗ, а асабліва новых чальцоў, якім яна можа на шмат гадоў аблегчыць цывілізацыйны разьвітак.

Альтэрнатывай для зынтэграванае мадэлі ў першым апірышчы зноўку ёсьць міжнародная канцэпцыя. Брак супольнасьцевага элемэнту з моцнай верагоднасьцю прыводзілі б да фармаваньня “зьвязу нацыянальных эгаізмаў”, над якімі ўрады так часта ня здольныя ўзьняцца.  У міжнароднай мадэлі няма мейсца на мэдыяцыю інстытуцыі, што дбае пра давядзеньне да кампрамісу – недасканалага, але ў той жа час такога, што ёсьць супольным інтарэсам. У гэтым кантэксьце варта згадаць пазытыўную ролю Эўрапейскае Камісіі. Менавіта ейныя прадстаўнікі заахвочваюць да адкрыцьця рынкаў працы для работнікаў з новых краінаў-чальцоў. Таксама менавіта камісар апрацаваў праект дырэктывы, што лібэралізуе рух паслугаў і нарэшце гэтая інстытуцыя прадставіла найбольш салідарны бюджэт, які адлюстроўвае патрэбы новае “дзясяткі”. Без удзелу Камісіі – а таму толькі з дапамогай міжнародных мэханізмаў – не атрымалася-б дасягнуць такое прасунутае ступені інтэграцыі, зь якой мы маем сёньня дачыненьне. Відавочна, што Эўрапейская Камісія і тыя зь дзяржаваў, якія разумеюць значэньне салідарнасьці ня робяць гэтага з прычыны альтруізму, але зь перакананьня, што выраўнаньне ўзроўню разьвітку і ў пэрспэктыве эканамічна мацнейшы Зьвяз належыць да агульнага інтарэсу, а ня толькі інтарэсу дзяржавы, якая атрымлівае дапамогу. Разьвітак Ірляндыі, Грэцыі, Гішпаніі і Партугаліі даводзіць, што дапамога, якая прыводзіць да ўзмацненьня Зьвязу як цэласьці ня ёсьць утопіяй і акупляецца для тых, хто пачаткова выдаткоўваў на гэта сродкі.

Прапанаваныя ў Польшчы канцэпцыі “сэлектыўнага інтэграцыянізму” (10), альбо згода толькі і выключна на тое, што атаясамліваецца з бягучымі нацыянальнымі інтарэсамі (пры тым невядома як ён акрэсьлены), паходзіць з філязофіі ўспрыняцьця Зьвязу як нечага чужога, што пагражае польскай сувэрэннасьці, як структуры, якой з прынцыпу трэба казаць “не” (11). Гэтая канцэпцыя вядзе да канфлікту зь іншымі дзяржавамі ЭЗ. Нягледзячы на тое, што і тактыку дзеяньняў з дапамогай “зьменных зьвязаў”, выніковасьці ў канкрэтных справах можна лічыць слушнай, гэта ня могуць быць адно зьвязы “супраць” чарговых ініцыятываў. Які нацыянальны інтарэс Польшча дасягне, абвясьціўшы, што ёсьць гатовай ўваходзіць ужо не ў “адвольныя кааліцыі”, але ў “адвольныя калізіі” з эўрапейскімі партнэрамі? Быцьцё “складаным партнэрам” у міжнародных перамовах можа аказацца слушным, але ў штодзённасьці Эўразьвязу яно ёсьць сьведчаньнем неразуменьня мэханізмаў ягонага функцыянаваньня.

У інтарэсе Польшчы ёсьць вольная канкурэнцыя і спраўнае функцыянаваньне Агульнага Рынку. Такім чынам, Польшча павінна дамагацца рэформаў, што зьліквідуюць унутраныя бар’еры, якія стрымліваюць канкурэнтнасьць. Гэта дазволіць краіне выкарыстаць перавагі, якімі Польшча валодае, а менавіта нізкія кошты прадукцыі і працоўнае сілы, а таксама карысныя ўмовы для прадпрымальніцтва, інвэстыцыяў і шанцаў для экспарту. Эфэктыўная, больш зынтэграваная Супольнасьць ёсьць патрэбнай Польшчы таксама дзеля таго, каб занепакоенасьць перад канкурэнцыяй з боку новых дзяржаваў-удзельнікаў. Супольнасьць патрэбная і каб унікнуць супрацьлеглага, а менавіта, каб перакананьне наконт нясьпеласьці новых чальцоў ЭЗ да функцыянаваньня ў задзіночанай арганізацыі не спрычыніліся да іх падзелу на закрытыя падгрупы і перавагі іх інтарэсаў над агульнымі інтарэсамі Зьвязу. І зноў варта заўважыць, што хаўрусьнікам Польшчы ва ўтрыманьні зьнітаванасьці Супольнасьці будзе Эўрапейская Камісія.

Хоць у цяперашняй сытуацыі варта браць пад увагу значэньне другога і трэцяга апірышчаў як прыймальнай для ўсіх дзяржаваў ЭЗ формы інтэграцыі, Польшча павінна разумець, што ва ўмовах паступовых агульнасусьветных інтэграцыйных працэсаў эканамічнае лібэралізацыі – у межах інтэграцыйных структураў і найперш у рамах Усясьветнай Арганізацыі Гандлю – у пэрспэктыве некалькіх дэкадаў Агульны Рынак верагодна перастане быць нечым выключным (12). Вось чаму дзеля ўтрыманьня задзіночанасьці Зьвязу будзе неабходнай палітычная інтэграцыя і ўзмацненьне супрацы ў цяперашніх міжнародных сфэрах. Падаецца, што паасобныя эўрапейскія дзяржавы маюць надта малы патэнцыял, каб эфэктыўна фармаваць міжнародную палітыку. Партнэрская супраца Польшчы, зрэшты як і астатніх дзяржаваў Зьвязу, з Злучанымі Штатамі і іншымі дзяржавамі, што карыстаюцца з сваёй значнасьці (напрыклад, Кітай і Індыя), будзе магчымая толькі ў рамах спраўнай інтэграцыйнай структуры (13). У гэтым кантэксьце трэба сур’ёзна здумацца наконт рашэньня аб далучэньні да больш эканамічна зынтэграваных краінаў зоны Эўра, а таксама наконт пазыцыі Польшчы што да спробаў будаваньня Агульнай Замежнай Палітыкі і Палітыкі Бясьпекі.

Уплыў інтэграцыі на сувэрэннасьць дзяржаваў

Трэба падкрэсьліць, што канчатковая адмова ад міжнароднага на карысьць супольнасьцевага мэтаду не азначае страты сувэрэннасьці дзяржавы і яго ўплыву на інтэграцыю. Наадварот, гэта дзяржавы ствараючы ўмовы, што фармуюць Зьвяз (тзв. рэвізійныя трактаты), і нават маючы мажлівасьць выйсьця з Зьвязу, кантралююць хаду цэлага працэсу. Трэба таксама зьвярнуць увагу на тое, што значэньне панятку “сувэрэннасьць” зьмянялася ў паасобных гістарычных пэрыядах (14), з зьменамі мы маем дачыненьне і зараз. Мэтай дзяржавы ёсьць выкананьне такіх функцыяў, як правастварэньне і прававыкананьне, забесьпячэньне “грамадзкіх дабротаў”, макраэканамічнае кіраваньне ці абарона (15). Ва ўмовах росту міжнароднае сузалежнасьці, некаторыя зь іх могуць лепш ажыцьцяўляцца праз удзел у інтэграцыйных структурах, такіх як Эўрапейская Супольнасьць (16). Вось чаму перадача кампэтэнцыі, якая мае на мэце лепшае ажыцьцяўленьне функцыі дзяржавы, узнаецца хутчэй за рэалізацыю сувэрэннасьці, чымся за пазбыцьцё яе. Істотным тут ёсьць разьмежаваньне паміж сфэрай кампэтэнцыі дзяржавы ды патэнцыялам да іх рэалізацыі (17). Усёахопныя дзяржавы, што ня ў стане рэалізаваць сваіх функцыяў ёсьць слабымі, а слабая ўлада, хоць і актыўная ў шмат якіх сфэрах, падкопвае сувэрэннасьць, бо заахвочвае ненадзеленых паўнамоцтвамі суб’ектаў да ўмяшаньня ўва нутраныя справы пэўнае дзяржавы. Неабходнай умовай дзеля посьпеху “эўрапейскага праекту” ёсьць эфэктыўныя дзяржавы. Вось чаму інтэграцыя ня толькі не пагражае сувэрэннасьці, але і можа быць трактаванай як штуршок да будовы моцнае нацыянальнае дзяржавы. Дзяржава, перадаючы частку сваіх паўнамоцтваў у сфэрах, дзе мэты лягчэй дасягнуць супольна, абмяжоўвае абсяг сваёй дзейнасьці да ключавых сфэраў і дзякуючы гэтаму можа лепей рэалізоўваць свае мэты.

Значэньне “будаваньня дзяржавы”

Далучэньне да Эўрапейскага Зьвязу не прыводзіць аднак толькі да перадачы Польшчай часткі кампэтэнцыі, але таксама стварае патрэбу інстытуцыйнага будаваньня ў сфэрах, што ахопленыя інтэграцыяй. Нягледзячы на перадачу кампэтэнцыі, дзяржавы не губляюць іх цалкам. Мы назіраем далёкаcяжную ўзаемазалежнасьць і ўзаемадзеяньне дзяржаваў, а таксама наднацыянальных структураў. Такім чынам, каб напоўніцу браць удзел у інтэграцыі і атрымліваць карысьць ад выкарыстаньня супольнасьцевага мэтаду, непамерна важнай ёсьць абавязковай ёсьць якасьць і эфэктыўнасьць дзяржаўных структураў. Польшча ня можа ўжо самачынна ўсталёўваць правілы гандлёвай палітыкі альбо канкурэнцыі. Але яна павінна быць у стане ўплываць на новыя дырэктывы Зьвязу ў гэтай сфэры. Нават у абшарах, што ахопленыя тзв. “выключнай кампэтэнцыяй Зьвязу, галоўны ворган Супольнасьці – Камісія – можа адно прапаноўваць праўныя акты, зьмест якіх кансультуецца з інстытуцыямі, што складаюцца з прадстаўнікоў заінтарэсаваных нацыянальных суб’ектаў (нп. Эканамічна-Сацыяльны Камітэт) (18). Канчатковае рашэньне прымае Эўрапейскі Парлямэнт і міністры дзяржаваў-чальцоў, сабраныя ў Радзе (19). Зынтэграваны мэтад, як хацелі-б ягоныя крытыкі, не закладае такім чынам адмовы ад сувэрэннасьці, бо на кожным этапе прыняцьця рашэньняў дзяржавы-чальцы маюць праз уласных прадстаўнікоў уплыў на іх зьмест. Таксама менавіта дзяржава адпавядае за ажыцьцяўленьне прынятых рашэньняў. Такім чынам глыбокая інтэграцыя вымагае спраўных і моцных дзяржаваў.

З мэтай будаваньня свайго патэнцыялу такія як Польшча дзяржавы павінны ўзмацніць ролю нацыянальных парлямэнтаў, якія-б кантралявалі пазыцыю ўраду ў эўрапейскіх справах, супрацоўнічалі з парлямэнтамі іншых дзяржаваў-чальцоў, а таксама манітаравалі праекты праўных актаў Камісіі (20). Важным ёсьць таксама ўзмацненьне кампэтэнцыі тэрытарыяльных самакіраваньняў – як у стасунках з урадам, так і ў супрацы з інстытуцыямі Зьвязу. Праз гэта самакіраваньні маглі-б карыстацца з прынцыпу субсыдыярнасьці. Урэшце, істотным ёсьць павелічэньне эфэктыўнасьці ўрадавых праграмаў і публічнай адміністрацыі, дастасаваньне ейнага функцыянаваньня да працэсу прыняцьця рашэньняў у Зьвязе.

Высновы

У Эўропе, дзе прадказваецца “канец эры вялікіх праектаў” (21), слушным падаецца прагматычны падыход да чалецтва Польшчы ў Эўрапейскім Зьвязе і эвэнтуальнай далейшай інтэграцыі. Ён павінны палягаць на падвышэньні эфэктыўнасьці дзяржаўных структураў так, каб яны актыўна бралі ўдзел у мэханізмах прыняцьця рашэньняў а таксама былі ў стане прадстаўляць праекты, якія адпавядаюць рэальным патрэбам Эўразьвязу. Гэтыя праекты павінны быць апрацаваныя на падставе колькігадовае эўрапейскае стратэгіі, што адлюстроўвае добра вызначаны дзяржаўны інтарэс. Чалецтва ў Эўрапейскім Зьвязе будзе служыць Польшчы ў такой ступені, у якой яна будзе здольная карыстацца з існых перад ёй магчымасьцяў як у міжнароднай так і ў супольнасьцевай сфэрах.

Пераклад з польскае Кірыл Касьцян

Спасылкі:

1 Я. Барч акрэсьлівае гэтую зьяву назовам “комплекснай інтэграцыйнай сузалежнасьці”.

2 Пар. Матэрыялы з навуковай канфэрэнцыі: Сувэрэннасьць у працэсе эўрапейскае інтэграцыі, зладжанай 22 лістапада 2005 Катэдрай эўрапейскага права Галоўнай Школы Гандлёвай.

3 Правасуб’ектавасьць маюць толькі Эўрапейская Супольнасьць і Эўраатам.

4 Нават калі Дамова не набудзе моц, волю дзяржаваў і будучыя кірункі інтэграцыі можна акрэсьліць на ягонай падставе.

5 Пар. J. Barcz: Pojęcie suwerenności w świetle współzależności między sferą ponadnarodowa i państwową.. Тэкст неапублікаваны (у валоданьні аўтара).

6 Такіх як субсыдыярнасьць, прапарцыянальнасьць, вяршэнства права супольнасьцяў над нацыянальным правам.

7  Тзв “задзіночаныя інстытуцыянальныя рамкі” вынікаюць з арт. 3 ДаЭЗ.

8  права супольнасьцяў

9  Пар. S. Meller: Informacja Rządu na temat polskiej polityki zagranicznej w 2006 roku

10 Пар. M. Libicki: Unia zmiennych sojuszy, http://www.europartner.com.pl/czytaj.php?jaki=398&archiw=