1. Пастаноўка праблемы

Фiласофскiя даследаваннi праблем права маюць ў Беларусi багатую шматвяковую гiсторыю. Добра распрацаваныя фiласофскiя канцэпцыi праваўсведамлення можна ўбычыць у творах шэрагу беларускiх асветнiкаў і знаўцаў: Францыска Скарыны, Мiхалона Лiтвiна, Андрэя Волана, Адама Алiзароўскага i iнш.

З цягам часу фiласофiя права пераўтварылася ў асобны кiрунак фiласофскiх даследаванняў і ў XIX ст. пачала выкладацца ў якасцi вучэбнай дысцыплiны на юрыдычных, фiласофскiх i iншых гуманiтарных факультэтах унiверсiтэтаў. Значны ўнёсак у развiццё гэтага накiрунку зрабілі такiя знакамiтыя прадстаўнiкi фiласофскай i праўнай думкi, як Г. Гегель, Б.М. Чычэрын, П.I. Наўгародцаў i некаторыя iншыя.

Цiкава, што канчатковае фармаванне фiласофii права практычна супала з узнiкненнем такой самастойнай галiны права, праўнай навукi i вучэбнай дысцыплiны як працоўнае права. Магчыма, менавiта гэтай акалiчнасцю абумоўлены той факт, што, паводле нашых дадзеных, феномен фiласофii працоўнага права, якi знаходзiцца на мяжы фiласофii права i навукi працоўнага права, да цяперашняга часу не быў даследаваны.

У сувязі з гэтым узнікае пытанне адносна мэтазгоднасці і важнасці гэтага даследавання. На наш погляд, на дадзенае пытанне трэба даць станоўчы адказ. Як вядома, міжгаліновыя даследаванні, якія знаходзяцца на мяжы некалькіх навук, альбо навукі і філасофіі, ці навукі і рэлігіі, значна абагачаюць закранутыя галіны ведаў, што дае магчымасць унесці туды новыя ідэі, канцэпцыі, на падставе якіх у далейшым узнікаюць тэорыі, школы і нават новыя напрамкі ў навуцы. У якасці выразнага прыклада можна прывесці ўзнікненне дзвюх тэорый (школ) права: сацыялагічнай (С.А. Мурамцаў, М.М. Кавалеўскі і іншыя) і псіхалагічнай (Л.І. Петражыцкі), якія з’явіліся на сутыку правазнаўства і сацыялогіі і псіхалогіі адпаведна.

У апошні час вучонымі, якія спецыялізуюцца ў галіне працоўнага права, выказваюцца ідэі аб існаванні пазітывісцкай і сацыялагічнай школ працоўнага права (В.М. Лебедзеў), натуральнага і пазітыўнага працоўнага права (С.П. Маўрын, Я.Б. Хахлоў). У дадзенным дзяленні можна ўбачыць намаганне выпрацаваць дактрыну працоўнага права праз вучэнне і катэгарыяльны апарат філасофіі права.

Мэта гэтага артыкула – акрэсліць панятак фiласофii працоўнага права, вызначыць яго метадалагічную аснову, спыніцца на праблеме сутнасці і быцця працоўнага права.

2. Панятак і метадалогія філасофіі працоўнага права

Каб вызначыць панятак той ці іншай філасофскай ці праўнай з’явы, неабходна паказаць яго адметныя рысы. Даць адзіную дэфініцыю філасофіі працоўнага права гэтак жа цяжка, як і вызначыць такія феномены, як “філасофія” ці “права”.

Філасофія працоўнага права характарызуецца наступнымі рысамі:

- ёсць галіной філасофскіх і праўных даследаванняў, паколькі знаходзіцца на сутыку філасофіі і працоўнага права;

- абапіраецца на метадалагічны і катэгарыяльны апарат як філасофіі, так і юрыспрудэнцыі;

- дапамагае разгледзець працоўна-праўныя з’явы ў філасофскім ракурсе, лепш зразумець сутнасныя, гнасеалагічныя і аксіялагічныя бакі таго ці іншага феномену;

- дае магчымасць усвядоміць і вызначыць каштоўнасць той ці іншай з’явы працоўна-праўнай рэчаіснасці (заканадаўства аб працы, практыка яго прымянення і г.д.) з пазіцыі такіх агульнафіласофскіх катэгорый, як “дабро” і “зло”, “агульнае” і “асобнае”, “якасць” і “колькасць” і г.д.

Асаблівасць філасофіі працоўнага права складаецца ў яе накіраванасці на забеспячэнне натуральных працоўных правоў у пешую чаргу работніка. Адна з мэтаў філасофіі працоўнага права – распрацоўка такога парадку рэгулявання працоўных і звязаных з імі дачыненняў, пры якім маральна-праўныя ідэі ўсеагульнай свабоды, фармальнай роўнасці, справядлівасці і гуманізму прасякваюць гэтыя дачыненні. Такім чынам, філасофія працоўнага права мае на мэце не толькі ацэньваць дзейснае заканадаўства аб працы, але таксама і даваць прапановы па яго ўдасканальвані і развівацца ў напрамку, вызначанаму вышэй памянёнымі высокімі праўнымі ідэямі.

У самым агульным плане філасофію працоўнага права можна вызначыць як новы міжгаліновы кірунак філасофскіх і праўных даследаванняў з’яў працоўна-праўнай рэчаіснасці.

Змест гэтага новага накiрунку гуманiтарных даследаванняў (а ў перспектыве – i вучэбнай дысцыплiны) маглі б скласцi такiя часткi, як анталогiя працоўнага права (вучэнне аб яго сутнасцi ды быццi), аксiялогiя працоўнага права (разам з вучэннем пра працоўна-праўныя каштоўнасці), гнасеалогiя працоўнага права (вучэнне аб пазнанні працоўнага права, у тым ліку тлумачэнні, канкрэтызацыі яго нормаў, пераадоленні прагалаў у праве) i некаторыя iншыя.

Як адзначалася ва ўступе да гэтага артыкула, філасофія права распрацоўвалася мноствам мысляроў мінулага і цяперашняга часу, у тым ліку філосафаў і праўнікаў, працы якіх, безумоўна, ёсць базісам для фармавання філасофіі працоўнага права. З сучасных расійскіх філосафаў права нельга не ўзгадаць такіх вядомых тэарэтыкаў, як С.С. Аляксееў[1] и В.С. Нерсесянц[2]. У апошні час з’явілася даволі шмат падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў, у якіх выкладаецца курс філасофіі права[3], артыкулаў, дзе разглядаюцца тыя ці іншыя пытанні дадзенага кірунку.

Неабходна прызнаць, што ў навуцы расійскага працоўнага права раней ужо выказваліся ідэі аб існаванні натуральнага працоўнага права і яго адрозненні ад пазітыўнага працоўнага права (С.П. Маўрын, Я.Б. Хахлоў)[4], праводзіліся комплексныя даследаванні прынцыпаў працоўнага права[5], у тым ліку свабоды працы[6], шэрагу іншых пытанняў, якія маюць дачыненне да філасофіі працоўнага права.

Яшчэ 10 гадоў таму Я.Б. Хахлоў пісаў, што канцэпцыя натуральнага права без аніякіх цяжкасцяў можа выкарыстоўвацца у дачыненні да канкрэтыкі працоўнага права. На думку гэтага вучонага, механізм праўнага рэгулявання працы ва ўмовах плюралістычнай эканомікі базуецца на падставе найбольш значнага натуральнага права – права індывіда свабодна распараджацца сабой, у тым ліку асабістымі здольнасцямі да працы[7]. У сваю чаргу другі прадстаўнік санкт-пецярбурскай школы працоўнага права С.П. Маўрын адзначае, што свабода, роўнасць, сацыяльная справядлівасць – тры найвышэйшыя прынцыпы права, якія маюць усеагульны характар, на якіх грунтуецца натуральнае працоўнае права і павінна грунтавацца пазітыўнае працоўнае права[8].

У дадзенным падыходзе да працоўнага права ўспрынята юрыдыка-лібертарная канцэпцыя праваразумення, распрацаваная В.С. Нерсесянцам[9], якая ў асноўным падтрымліваецца і намі. Адрозненне трактоўкі натуральнага працоўнага права у С.П. Маўрына ад канцэпцыі праваразумення В.С. Нерсесянца складаецца ў замене панятку “справядлівасць” катэгорыяй “сацыяльная справядлівасць”, а таксама ў тым, што В.С. Нерсесянц пазбягае выкарыстання тэрміну “натуральнае права”, адрозніваючы пры гэтым права і закон.

Вышэйпамянёнымі падыходамі, безумоўна, не вычэрпваюцца ўсе сучасныя трактоўкі праваразумення. Па-ранейшаму актуальным ёсць інтэграцыйны падыход Р.З. Ліўшыца, які быў адначасова вядучым вучоным у галіне працоўнага права і тэарэтыкам права. Р.З. Ліўшыц прапанаваў вызначэнне права як нарматыўна замацаванай справядлівасці, якая складаецца з рэалізацыі грамадскага кампрамісу. Гэта фармулёўка, на думку аўтара, ахоплівае і каштоўнаснае, і нарматывісцкае, і сацыялагічнае разуменне права. Яе можна лічыць абагульняючай, бо яна дае ўяўленне пра права як пра адзінства ідэй, нормаў і грамадскіх стасункаў[10]. Томскі вучоны-праўнік В.М. Лебедзеў абгрунтоўвае сацыялагічны падыход да даследаванняў працоўна-праўных з’яў. На яго думку, да зместу працоўнага права трэба адносіць не толькі яго нормы, аб’яднаныя ў інстытуты, субынстытуты, часткі, працоўныя правадачыненні, але і фактычныя працоўныя і іншыя блізкія да іх дачыненні”[11].

Разам з тым, навуковых працаў, якія б адмыслова даследвалі феномен філасофіі працоўнага права, да цяперашняга часу надрукавана не было. Ідэя ўзнікнення філасофіі працоўнага права была выказана ўпершыню аўтарам гэтых радкоў на Міжнароднай канферэнцыі, якая праходзіла ў Маскоўскай дзяржаўнай юрыдычнай акадэміі ў студзені 2005 году[12], але да яе першапачатковага даследвання мы падыходзім толькі зараз.

Распрацоўка філасофіі працоўнага права павінна абапірацца на агульнанавуковыя метады, такія як сістэмна-функцыянальны, канкрэтна-гістарычны, аналітыка-крытычны, метады мадэлявання, параўнання і шэраг іншых. Выкарыстоўваюцца філасофскія, сацыялагічныя і спецыяльна-юрыдычныя метады (фармальна-юрыдычны, праўнае мадэляванне і г.д.); лагічныя прыёмы (напрыклад, індукцыя і дэдукцыя).

Філасофскай і метадалагічнай падставай, на якой грунтуецца наша трактоўка філасофіі працоўнага права, паўстае дыялектычны ідэалізм ці, інакш кажучы, – ідэалістычная дыялектыка.

3. Анталогія працоўнага права

Пад анталогіяй [гр. on (ontos) – існае + logos – слова, панятак, вучэнне] у слоўнікавых вызначэннях разумеюць філасофскае вучэнне аб быцці[13], раздзел філасофіі, які вывучае фундаментальныя прынцыпы быцця, найбольш агульныя існасці і катэгорыі існага[14].

Праўная анталогія аналізуецца ў літаратуры па філасофіі права. Прычым вучэнне аб быцці (існасці) права адны аўтары зводзяць да пытання аб тым, да якога тыпу рэчаіснасці аднесці права[15], а іншыя аўтары – да аналізу чалавека як праўнай істоты, быцця і існавання права, форм, у якіх права існуе[16]. На наш погляд, зыходзячы з этымалагічнага і філасофскага панятку анталогіі, пад анталогіяй права трэба разумець вучэнне аб быцці і сутнасці права і разнастайных праўных з’яваў.

Такім чынам, анталогія працоўнага права – гэта вучэнне аб сутнасці і быцці працоўнага права ва ўсіх яго сэнсах; рэалізацыі працоўных і звязанных з апошнімі правадачыненняў; узаемадзеянні міжнароднага і нацыянальнага працоўнага права; функцыянаванні галіны працоўнага права і асобных яе элементаў (частак, інстытутаў, падынстытутаў, норм); судачыненняў працоўнага права і заканадаўства; формах (крыніцах) існавання працоўнага права і шэрагу іншых пытанняў.

Сутнасць працоўнага права вызначыць дастаткова складана, бо само працоўнае права можна разглядаць у розных сэнсах. Сутнасць працоўнага права ў аб’ектыўным сэнсе (як галіны права) складаецца з фіксацыі праўных норм, якія рэгулююць працоўныя і звязанныя з імі дачыненні. Сутнасць працоўнага права ў суб’ектыўным сэнсе – гэта адпаведная сфера свабоды, мера магчымых паводзін суб’екта ў сферы працы, што належыць яму ад нараджэння альбо згодна з заканадаўствам аб працы. Зыходзячы са спосабу існавання (быцця) права, магчыма ўсё працоўнае права падзяляць на натуральнае (непазітыўнае ці надпазітыўнае) і пазітыўнае працоўнае права. Апошняе адрозніваецца ад першага тым, што замацоўваецца ў пазітыўных крыніцах права (нарматыўна-праўных актах, нарматыўных пагадненнях, судовых прэцэдэнтах, праўных звычаях і іншых).

Пазітыўнае працоўнае права – гэта права, якое замацавана ў працоўным заканадаўстве ці іншым чынам санкцыянавана дзяржавай (напрыклад, лакальныя нарматыўныя акты, калектыўныя дамовы і пагадненні), і адпавядае чатыром праўным ідэям усеагульнай свабоды, фармальнай роўнасці, справядлівасці і гуманізму. Як бачна з азначэння, панятак пазітыўнага права (у тым ліку працоўнага) не супадае з паняткам заканадаўства. Па-першае, пазітыўнае права можа існаваць не толькі ў форме заканадаўства (нарматыўнага праўнага акту), але таксама ў формах праўнага звычая, нарматыўнага пагаднення, судовага прэцэдэнту. Па-другое, заканадаўства ёсць носьбітам (крыніцай) пазітыўнага права толькі ў тых межах, наколькі яго нормы адпавядаюць патрабаванням усеагульнай свабоды, фармальнай роўнасці, справядлівасці і гуманізму. У адваротным выпадку заканадаўства ёсць непраўным і ўтрымлівае ў сабе не права, а ўзаконены дэспатызм.

Такім чынам, каб працоўнае заканадаўства і асобныя яго нормы мелі якасць праўных, яны мусяць быць суладнымі з патрабаваннямі вышэй названых працоўна-праўных ідэй. Ацэньваць заканадаўства аб працы як праўнае ці непраўнае могуць суды (пераважна канстытуцыйныя) і праўная дактрына (аўтарытэтныя навукоўцы-праўнікі, якія спецыялізуюцца ў галіне працоўнага права).

Натуральнае працоўнае права – гэта юрыдычныя нормы, якія выводзяцца розумам з праўных ідэй усеагульнай свабоды, фармальнай роўнасці, справядлівасці і гуманізму, незалежна ад таго, ці адлюстраваны яны ў пазітыўных крыніцах. Гэтыя высокія праўныя ідэі канкрэтызуюцца ў шэрагу агульнапраўных і галіновых прынцыпах права (напрыклад, ідэя усеагульнай свабоды адлюстроўваецца ў прынцыпах свабоды працы, свабоды працоўнай дамовы, забароны працы пад прымусам).

Прыкметы права адрозніваюцца ў залежнасці ад таго, у якім ракурсе мы разглядаем права. Так, для пазітыўнага права, як бачна з прыведзенага вышей азначэння, характэрнымі ёсць такія рысы, як: (а) яго адпаведнасць высокім ідэям усеагульнай свабоды, фармальнай роўнасці, справядлівасці і гуманізму, (б) нарматыўнасць, (в) фармальная вызначанасць і (г) абавязковасць – дзякуючы падтрымцы з боку дзяржавы. Права непазітыўнае, на наш погляд, заўсёды характарызуецца дзвюма першымі прыкметамі і толькі ў некаторых выпадках – трэцяй (яскравы прыклад – агульнапрынятыя прынцыпы міжнароднага права, замацаваныя ў дэкларацыях і іншых фармальна не абавязковых да прымянення дакументах). Што тычыцца права суб’ектыўнага, то яго стрыжань (а не прыкмета) – гэта рэальная ці умоўная свабода, магчымасць асобы (работніка, наймальніка, іншага суб’екта) вызначаць свае паводзіны.

Важкім ёсць пытанне аб судачыненнях натуральнага і пазітыўнага права. Відавочна, што другое павінна адпавядаць першаму. Больш складанае пытанне об выніках таго, калі ідэі і нормы натуральнага права адлюстроўваюцца ў крыніцы пазітыўнага права. Ці працягваюць і далей існаваць ідэі і нормы натуральнага права? Лічым, што на гэтае пытанне трэба адказаць адмоўна. Калі юрыдычныя нормы замацаваны ў крыніцах пазітыўнага працоўнага права на падставе праўных ідэй усеагульнай свабоды, фармальнай роўнасці, справядлівасці і гуманізму (напрыклад, у норме арт. 42 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь аб справядлівай долі ўзнагароджання ў эканамічных выніках працы знайшла сваё адлюстраванне ідэя справядлівасці), то гэтыя нормы могуць разглядацца адначасова і ў якасці натуральнага і пазітыўанага права, бо яны адпавядаюць прыкметам як першага, так і другога (гэтыя прыкметы былі разгледжаны вышэй).

У заключэнні артыкула адзначым, што ўзнятымі ў ім пытаннямі філасофія працоўнага права, безумоўна, не абмяжоўваецца. Гэта новая галіна ведаў патрабуе далейшых юрыдычных і філасофскіх даследаванняў.