Заклапочанасьць парушэньнямі карпарацыямі правоў чалавека і працоўных правоў можна прасачыць ад часоў паўстаньня руху за скасаваньне рабства ў XVIII ст., праз эксплёатацыю рабоў на каляніяльных плянтацыях, выкарыстаньне прымусовай працы ў нацысцкай Нямеччыне падчас другой сусьветнай вайны ажно да часоў апартэіду ў Паўднёвай Афрыцы. Сёньня ў транснацянальных кампаніях па вытворчасьці адзеньня, спартовых тавараў і электроннага абсталяваньня у развіваючыхся краінах нярэдка выкарыстоўваюць гэтак званыя “шэрыя схемы”, калі работнікі працуюць у дрэнных умовах працы за мізэрую аплату прадукцыі[1]. Згодна з бпытанскай няўрадавай арганізацыяй Oxfam, розьніца ў жыцьцёвых стандартах і працоўных правах прывяла да значных злоўжываньняў[2].

Адпачатку міжнародны характар дзейнасьці транснацыянальных карпарацыяў (ТНК) выклікае несупадзеньне паміж, з аднаго боку, шырокімі кіроўнымі магчымасьцямі і прадукцыйным патэнцыялам прадпрыемства, а, з другога, абмежаванай юрысдыкцыяй асобных дзяржаваў, якія намагаюцца рэгуляваць дзейнасьць ТНК. Неэфэктыўнасьць дзяржаўнага кіраваньня развіваючыхся краінаў можа прывесьці да спробаў пашырыць дзеяньне законаў больш развітых дзяржавы па-за сваімі межамі, то бок ужываць сваё права экстратэрытарыяльна. Слабыя дзяржавы звычайна не зацікаўленыя ў тым, каб фармаваць падобны ўплыў. Яны, наадварот, прымаюць экстратэрытарыяльныя захады іншых дзяржаваў у якасьці платы за замежную дапамогу і інвэстыцыі.

У той жа час развіваючыяся краіны часам прыкладаюць высілкі, каб перайсьці на прынцып так званай “зваротнай экстратэрытарыяльнасьці”. Гэта здараецца, калі законы краіны, дзе базуюцца штаб-кватэры ТНК, больш патрабавальныя да кампаніяў, чым мясцовае заканадаўства філіялаў. Магчымасьці распачаць судовы працэс у дачыненьні да парушэньняў правоў работнікаў ТНК ў краінах базаваньня штаб-кватэраў кампаніяў значна абмежаваныя, але такія прэцэдэнты ўжо вядомыя. Збольшага ў суды развітых краінаў зьвяртаюцца замежныя работнікі або жыхары мясцовасьцяў, пацярпелых ад распрацоўкі карысных выкапняў, газа- і нафтаздабычы або хімічнай прамысловасьці.

Асноўная мэта і спадзяваны вынік такіх працэсаў супраць ТНК – атрыманьне кампэнсацыі асобным работнікам або групам работнікаў. Важным стаецца пытаньне выбару краіны, дзе пройдуць судовыя слуханьні. Варыянт правядзеньня суда ў менш разьвітай краіне мае шэраг відавочных хібаў, такіх як недастатковая разьвітасьць судовай інфраструктуры, цяжкасьці, зьвязаныя з доступам да суда, шматлікія палітычныя перашкоды. Судовы працэс у разьвітай краіне ў значнай ступені залежыць ад юрысдыкцыі нацыянальнага суда.

На сёньняшні дзень, па сутнасьці, дзяржавы сьвету можна падзяліць на дзьве групы што да іх сыстэмаў нацыянальнага заканадаўства: у адных пануе замацаваная грамадзянскае права, у іншых – сыстэма некадыфікаванага агульнага права. Для апошніх характэрна значная гнуткасьць у прыкладаньні нормаў міжнароднага права, дзякуючы мэханізму forum non conveniens.юцьЯшчэ да пачатку працэсу ТНК звычайна спрабуюць давесьці, што позва пададзеная ня ў тую судовую інстанцыю, ці,іншымі словамі, краіна, дзе было зьдзейсьненае злачынства, ёсьць найбольш дарэчным месцам яго разгляду. Дактрына forum non conveniens дазваляе суду адмовіць пазыўніку ў разглядзе справы, калі існуе іншы судовы орган, “дзе справа можа быць разгледжаная з большым плёнам для абодвух бакоў і інтарэсаў правасудзьдзя”[3].

Галіна Ўорд[4] сьцьвярджае, што існуе больш падставаў дзеля таго, каб распачаць працэс супраць ТНК у краіне іх рэгістрацыі, чым у краіне-донары. Вось самыя значныя зь іх: грунтоўныя адрозьненьні ў сыстэмах права, пэрспэктыва атрымаць большую кампэнсацыю за панесеныя страты і вышэйшы прафэсіяналізм юрыстаў пазыўніка. Да таго ж, кампанія можа больш ня мець прадстаўніцтва ў краіне, дзе адчуліся наступствы яе дзеяньняў.

У краінах агульнага права сыстэма адвакацкіх ганарараў вядомая як “сплочвае той, хто прайграў”: агульнапрынятай практыкай ёсьць тое, што бок, які прайграў справу, мусіць сплаціць усе судовыя выдаткі пераможцы. У шмат якіх краінах, дзе прынятая сыстэма грамадзянскага права, абодва бакі павінны спачатку аплаціць заяўную пошліну, каб ініцыяваць разгляд справы. У такіх краінах адвакаты атрымоўваюць ганарары яшчэ да пачатку працэсу. Сыстэма не спрыяе паданьню нестандартных позваў, асабліва калі рэсурсы пазыўніка абмежаваныя. Да ўсяго гэтага, у большасьці сыстэмаў грамадзянскага права, грамадзянска-праўныя сродкі судовай абароны маюць выключна кампэнсацыйны характар, а пакаральная кампэнсацыя існуе, акрамя ЗША, толькі ў некаторых краінах. Такім чынам, ільвіная доля працэсаў такога кшталту прыпадае на ЗША і Вялікую Брытанію.

1. Суды ЗША

У прынцыпе, дзейнасьць ТНК падпадае пад непасрэдную юрысдыкцыю судоў ЗША за парушэньне правоў чалавека паводле Закону пра правапарушэньні замежнікаў (Alien Tort Claims Act – ATCA)[5]. Дадзены закон быў прыняты ў 1789 г. як частка Закону аб сыстэме юстыцыі (Judiciary Act) у якім было зацьверджана, што “акруговыя суды павінны мець паўнамоцтвы судоў першай інстанцыі пры разглядзе зьдзейсьненых замежнымі грамадзянамі дэліктаў, што парушаюць міжнароднае заканадаўства або міжнародныя дамовы ЗША”. Гэты акт ня дзейнічаў на працягу амаль двух стагодзьдзяў.

Самым важным працэсам па ATCA была справа Філяртыга Filartiga v. Pena—Irala [6]. Але з-за большай ролі, што ў апошні час міжнародная грамадзкасьць надае пытаньням правоў чалавека, колькасьць працэсаў па ATCA ўзрасла. Прыклад таму – справа Kadic v. Karadic [7], у якой Карадзіч абвінавачваўся ў катаваньнях, згвалтаваньні і іншых злачынствах[8]. Гэтыя справы спрычыніліся да прыняцьця шэрагу зьмяненьняў у Акт 1789 г. і новых інтэрпрэтацыяў пэўных яго частак.

Да хібаў ATCA трэба аднесьці неабходнасьць вызначыць канкрэтную адказную дзяржаву, бо менавіта ўрад мусіць мець дачыненьне да пэўнага злачынства – парушэньня міжнароднага права ў форме катаваньняў, генацыду, рабства, прымусовай працы, гвалту (вайсковых злачынстваў). ATCA надае акруговым судам ЗША юрысдыкцыю па справах замежных пазыўнікоў датычна шкоды, нанесенай дзеяньнямі, “што парушаюць міжнароднае права або міжнародную дамову ЗША”.

У справе Unocal [9] пазыўнікі, бірманскія фэрмэры, што жылі на тэрыторыі, па якой мусіў быць пракладзены трубаправод, афіцыйна абвінавацілі бірманскую паліцыю ў правядзеньні датычна іх сплянаванай палітыкі гвалту, катаваньняў, прымяненьні захадаў па прымусовым адсяленьні і прымусовай працы. Сьцьвярджалася, што ўсё гэта было санкцыянавана карпарацыямі Unocal і Total. Бірманскія фэрмэры падалі групавую позву ў акруговы суд штату Каліфорнія супраць кампаніяў Unocal і Total і адначасова супраць бірманскага ўраду, патрабуючы забараніць падобныя дзеяньні адказьніка і не дапусьціць іх паўтарэньня, а таксама прызначыць кампэнсацыю за парушэньне адказьнікам правоў чалавека[10].

Карпарацыя Unocal мела ў Бірме статус аднаго з партнэраў у сумесным таварыстве, а згодна амэрыканскаму заканадаўству ўсе партнэры нясуць аднолькавую адказнасьць за правапарушэньні, незалежна ад таго, ці меў іншы партнэр да яго непасрэднае дачыненьне. Суд ніжэйшай інстанцыі прызнаў, што Unocal мусіць несьці адказнасьць, нават нягледзячы на тое, што злачынствы былі зьдзейсьненыя прадстаўнікамі бірманскага вайсковага рэжыму. Цяжкасьць справаў такога кшталту – не ў пытаньнях карпаратыўнай структуры, а менавіта ў тым, як давесьці суду віну кампаніі- калі яна ня мела непасрэднага дачыненьня да зьдзейсьненых парушэньняў[11]. Суд прызнаў, што ATCA дзейнічае, “калі пазыўнік ... сьцьвярджае, што ў яго справе парушаны канкрэтныя, унівэрсальныя і абавязковыя міжнародныя нормы”. У выніку, тым ня менш, акруговы суд ЗША прыняў рашэньне на карысьць Unocal. Хаця і існавалі доказы таго, што кампанія Unocal ведала пра факты прымусовай працы падчас пракладаньня трубаправоду і была задзейнічаная ў праекце ў якасьці партнэра ды карысталася з гэтага, рашэнне было абумоўлена адсутнасьцю непасрэднага дачыненьня кампаніі да зьдзейсьненых злачынстваў. Аднак пазьней, у ліпені 2003 г., апэляцыйны суд у Сан-Францыска пастанавіў, што веданьня пра факты парушэньняў заканадаўства дастаткова, каб Unocal панесла частковую адказнасьць за злачынствы. Але такое рашэньне ня ёсьць тыповым для амэрыканскай судовай практыкі.

Больш традыцыйны падыход судоў ЗША да пытаньняў юрысдыкцыі і адказнасьці МНК можна праілюстраваць на прыкладзе справы Bhopal[12]. На заводзе, якім валодала кампанія Union Carbide Corporation India Limited (51% акцыяў належаў амэрыканскай карпарацыі Union Carbide), адбыўся выпадковы выкід таксычных элемэнтаў. У выніку значная шкода здароўю і сур’ёзныя пакуты былі нанесеныя індыйскім работнікам кампаніі. У першым судовым працэсе па справе Bhopal пацярпелых у выніку прамысловай катастрофы ў якасьці пазыўніка прадстаўляла сама індыйская дзяржава. Суд ніжэйшай інстанцыі вырашыў, што ЗША не былі належным месцам для разгляду гэтай справы, то бок спрацавала дактрына forum non conveniens. Спроба індыйскага ўраду распачаць судовы перасьлед Union Carbide у ЗША не была пасьпяховай таму, што справа мусіла быць разгледжаная ў Індыі, а не ў ЗША[13].

Іншая справа, Wiwa v. Royal Dutch Petroleum Company and Shell Transport and Trading Company PLC [14] паўстала ў кантэксьце крызіса ў дэльце ракі Нігер. У справе разгледжаныя парушэньні правоў чалавека ў дачыненьні да прадстаўнікоў народу Агоні. Іх пазыцыя, супрацьлеглая той, што займаў тагачасны ўрад Нігерыі і нафтавыя кампаніі, вылілася ў сьмяротныя прысуды для дзевяці прадстаўнікоў Руху за Выжываньне Народу Агоні (РВНА), у тым ліку Кена Саро-Віва, лідэра Руху, і Кпуйнена, які ачольваў моладзевую арганізацыю РВНА, пасьля таго, як у 1995 г. спэцыяльны вайсковы трыбунал, грунтуючыся на сфабрыкаваных доказах, прызнаў іх вінаватымі ў забойстве. Да выкананьня прысуду іх па загадзе нігерыйскага ўраду неаднаразова арыштоўвалі, трымалі пад вартай і катавалі толькі за тое, што яны былі лідэрамі апазыцыі.

Акруговы суд у ЗША адмовіўся ад разгляду справы на падставе forum non convenience. Тлумачылася гэта наступным чынам: нягледзячы на тое, што два пазыўнікі былі грамадзянамі ЗША, ніводзін зь іх ня жыў у Паўднёвай Акрузе Нью-Ёрку, куды справа была пададзеная на разгляд. Аднак пасьля апэляцыі суд пастанавіў наступнае:

1) Нью-Ёрскі офіс па сувязях з інвэстарамі філіяльнай кампаніі адказьніка быў яго “агентам” паводле Нью-Ёрскага Статуту пэрсанальнай юрысдыкцыі;

2) Адказьнік праз свой офіс “вёў бізнэс”, што неабходна для прызнаньня яго юрысдыкцыі па Статуце;

3) Пэрсанальная юрысдыкцыя адказьніка ў Нью-Ёрку не супярэчыць належнай судовай працэдуры;

4) Акруговы суд ня здолеў прыняць да ўвагі ўсе значныя факты, калі прымаў рашэньне пра forum non conveniens.

Вэрдыкт суда па гэтай справе стаецца вельмі важным, бо праясьняе пазыцыю амэрыканскага права датычна працэсаў па ATCA і канкрэтызуе спрэчную дактрыну forum non conveniens. Апэляцыйны суд пастанавіў таксама што інтэрасы ЗША па справах катаваньняў згодна з Законам пра правапарушэньні замежнікаў і пазьнейшым Законам пра недапушчэньне катаваньняў ахвяраў мусяць быць значным фактарам падчас прыняцьця рашэньня пра пераданьне справы ў суд іншай краіны як больш дарэчнае месца яго разгляду. Суды ЗША маюць права адхіліць справу па парушэньнях правоў чалавека на падставе прынцыпу forum non conveniens, калі іншая судовая інстанцыя падасца суду больш прыдатнай для разгляду гэтай справы. Аднак па справе Wiwa другая сэсія суда пастанавіла, што палітычны курс ЗША, скіраваны на непазьбежнасьць адказнасьці за парушэньне правоў чалавека, пераважвае прынцып forum non conveniens пры ўмове таго, што дадзены працэс немагчыма распачаць у іншай краіне менавіта як суд па правах чалавека.

У амэрыканскіх судах прымяняецца двухступеневая працэдура прымяненьня прынцыпа forum non conveniens. У першую чаргу вызначаецца ці існуе іншая, больш дарэчная судовая інстанцыя для гэтай справы[15]. Цэнтральным момантам тут пытаньне пра падсуднасьць пазыўніка замежнаму судоваму органу. У выпадку непадсуднасьці дактрына forum non conveniens не прымяняецца[16]. Калі ж альтэрнатыўны суд існуе, суд пераходзіць да іншага тэста, а менавіта ацэнкі ўсяго комплексу прыватных і дзяржаўных інтарэсаў пры ладжаньні разьбіральніцтва ў кожным з альтэрнатыўных выпадкаў[17].

Тым ня менш, некаторых спэцыялістаў непакоіць магчымасьць шырокай інтэрпрэтацыі ATCA. Згодна з апошнім аналізам часопіса Economist, справа Unocal можа спарадзіць шмат падобных позваў. У акруговы суд штату Нью-Ёрк ужо пададзеныя позвы па ATCA супраць Fujitsu, Unisys, Citigroup, Credit Suisse, IBM, Deutsche Bank, ExxonMobil і іншых карпарацыяў. Сьцьвярджаецца, што транснацыянальным карпарацыям пагражаюць калясальныя судовыя выдаткі, асабліва на рынках краінаў, што разьвіваюцца[18]. Міжнародная Гандлёвая Палата, занепакоеная ростам колькасьці позваў па справах ATCA супраць як амэрыканскіх, так і замежных кампаніяў зьвярнулася да ўладаў ЗША з патрабаваньнем не дапусьціць злоўжываньня ATСА і назвала яго “непрымальнай экстратэрытарыяльнай экспансіяй юрысдыкцыі ЗША”[19].

Тым ня менш, зважаючы на справы Unocal іWiwa, існуе магчымасьць таго, што новапаўсталая непасрэдная адказнасьць ТНК можа быць уведзеная ў ЗША ў тых выпадках, калі даказана, што кампанія мела непасрэднае дачыненьне да парушэньня фундаментальных правоў чалавека. Такім чынам, замежным карпарацыям, якія працуюць у ЗША, пагражае судовы перасьлед, нават калі іх дзейнасьць у краіне складае мізэрную долю ў іх сусьветных апэрацыях.

2. Суды Аб’яднанага Каралеўства

Падыход да судовай юрысдыкцыі ў Аб’яднаным Каралеўстве значна адрозьніваецца ад амэрыканскага. Адной з галоўных мэтаў ангельскага працэсуальнага права стаецца забесьпячэньне таго, каб справа слухалася ў краіне, дзе яе разгляд будзе найбольш эфэктыўным. Згодна з прынцыпам, закладзеным справай Spiliada Maritime Corporation v. Cansulex Ltd [20], адказьнік можа давесьці існаваньне іншай судовай інстанцыі, якая больш падыходзіць для разгляда справы і дзе большая верагоднасьць вынясеньня справядлівага рашэньня.

Адметнай у гэтай сувязі стаецца справа Thor Chemicals Holdings Ltd [21] і далейшае яе разьвіцьцё. Справа датычыцца наступстваў дзейнасьці ангельскай ТНК Thor Chemicals Holdings Ltd у Паўднёвай Афрыцы. Адпачатку вытворчасьць іртутных хімікатаў гэтай кампаніі была сканцэнтраваная ў Маргаце, што ў Ангельшчыне. Але ў выніку крытыкі ў бок прадпрыемства з-за шкодных умоваў працы вытворчы працэс перанесьлі ў Паўднёваафрыканскую рэспубліку. Умовы працы, аднак, засталіся нязьменнымі. Кіраўніцтва Thor наймала нізкакваліфікаваных часовых работнікаў, спрабуючы такім чынам збменшыць уплыў хімікатаў на здароўе людзей. У 1992 г. тры супрацоўнікі карпарацыі памерлі, а вялікая колькасьць атрымала атручэньні з-за шкодных умоваў працы. Патрабаваньне кампэнсацыі было пададзенае ў суд Ангельшчыны.

Пазыўнік сьцьвярджаў, што ангельская галаўная кампанія мусіла несьці адказнасьць за нядбайныя праектаваньне, перанясеньне, мантаж абсталяваньня, недастатковы нагляд за арганізацыяй небясьпечнай вытворчасьці. Справа базавалася на цьверджаньні, што каля 1986 г. галаўная кампанія перанесла завод па перапрацоўцы іртуці – разам з часткай абсталяваньня – у Паўднёвую Афрыку. Там у горадзе Натал была створана філія са 100% капіталам Thor Chemicals Holdings Ltd. Інфраструктуру новага паўднёваафрыканскага завода па перапрацоўцы ртуці распрацаваў старшыня праўленьня галаўной кампаніі.

Пазыўнік сьцьвярджаў, што галаўная кампанія і старшыня яе праўленьня мусяць несьці адказнасьць за здарэньне. У якасьці аргумэнта быў прыведзены той факт, што прадстаўнікі галаўной кампаніі непасрэдна адказвалі за выбар абсталяваньня і падтрыманьне дзейнасьці прадпрыемстваў у Паўднёвай Афрыцы, нягледзячы на тое, што ўсьведамлялі або мусілі ўсьведамляць яе небясьпечнасьць для працаўнікоў. Адказьнік хадайнічаў аб прыпыненьні справы і перанясеньні яе разгляду ў Паўднёвую Афрыку, аднак суд адхіліў хадайніцтва. У выніку, тры асобныя позвы супраць Thor Chemicals ад былых работнікаў хімічнага заводу па перапрацоўцы ртуці былі вырашаныя пагадненьнем бакоў, дзьве – у 1997 г., апошняя – у 2000 г.

У справе РТЗ Палата Лордаў пастанавіла ў 1997 г., што Эдвард Конэлі (Edward Connelly), былы супрацоўнік Rossing Uranium Mine (Намібія), філіі кампаніі Rio Tinto, меў права на разгляд сваёй справы датычна кампэнсацыі за пэрсанальную абразу ў судзе Ангельшчыны. У траўні 1996 г. суддзя апэляцыйнага суда заявіў са спасылкай на Эўрапейскую канвэнцыю па правах чалавека:

“... паперад выбарам паміж адной судовай інстанцыяй, нават ня самай дарэчнай, але такой, дзе можа мець месца аб'ектыўны разгляд справы, і другой, дзе такі працэс немагчымы, на мой погляд, інтарэсы правасудзьдзя безумоўна вымагаюць разглядаць позву там, дзе пазыўнік мае магчымасьць абараніць свае правы” [22]. Пазьней у Палаце Лордаў было пацьверджана, што немагчымасьць абароны сваіх інтарэсаў спадаром Конэлі ў Намібіі надзяляла яго правам зьвяртацца ў ангельскі суд. Гэтая позва, тым ня менш, не была прынятая да разгляду з-за непаданьне яе ў тэрмін, прадугледжаны законам.

Яшчэ адным выбітным прыкладам стаецца справа Lubbe and Others v. Cape Plc [23], адказьнікам па якой выступала брытанская кампанія Cape plc. Пацярпелым бокам былі дзьве тысячы работнікаў шахтаў па вытворчасьці асбэсту ў Паўднёваафрыканскай рэспубліцы, якія цалкам належалі Cape Plc. Гэтыя людзі сталіся ахвярамі доўгай працы ў небясьпечных умовах на вытворчасьці асбэсту на працягу апартэіду – з 1930-х па 1970-я гады. У 1962 г., падчас наведваньня Лёндану, галоўны мэдыцынскі экспэрт кампаніі паведаміў, што ўмовы працы на паўднёваафрыканскіх шахтах несьлі небясьпеку для саміх работнікаў і тых, хто жыў побач зь імі.

У 1997 г. у Вышэйшы суд Ангельшчыны былі пададзеныя позвы аб кампэнсацыі шкоды ад імя працаўнікоў шахтаў і навакольных жыхароў, якія пацярпелі ад асбэсту, у прыватнасьці, ад выкліканага асбэстам раку лёгкіх. Паўстала пытаньне пра абгрунтаванасьць разгляду справаў у ангельскім судзе. Пазыўнікі сьцьвярджалі, што Cape plc, як галаўная кампанія, мусіла гарантаваць ім бясьпечныя ўмовы працы.

Справа Cape была ўнесеная ў ангельскі суд па патрабаваньні паўднёваафрыканскага ўраду. Адказьнік, Cape plc, паспрабаваў спыніць працэс грунтуючыся на дактрыне forum non conveniens. У студзені 1998 г., пасьля слуханьняў, што расьцягнуліся на шэсьць месяцаў, суд пагадзіўся з пазыцыяй кампаніі. Але дадзенае рашэньне было скасаванае апэляцыйным судом. Суд вышэйшае інстанцыі асабліва падкрэсьліў той факт, што “згаданыя парушэньні ... абавязку падтрымліваць бясьпеку ... былі зьдзейсьненыя ў Ангельшчыне, а не ў Паўднёвай Афрыцы”.

Пазыўнікі па справе Cape у процівагу аргумэнту пра перанясеньне справы ў іншую інстанцыю, апэлявалі да права на доступ да суда і справядлівы разгляд сваёй справы, гарантаванай Арт. 6 Эўрапейскай Канвэнцыі па правах чалавека. Нягледзячы на тое, што Палата Лордаў па справе Cape прыйшла да высновы, што Канвэнцыя не дадае нічога новага да прынцыпаў, прынятых згодна са справай Spiliada [24], мінулыя працэсы сьведчаць пра тое, што трэба зважаць на міжнародныя абавязальніцтвы Аб’яднанага Каралеўства пры прыняцьці рашэньняў, якія не дазволяць пазыўнікам абараніць свае інтарэсы ў іншым месцы.

Суд палічыў, што не было дакладных доказаў таго, што ў Паўднёвай Афрыцы пазыўнікі атрымаюць дастатковае фінансаваньне і неабходную праўную дапамогу для вядзеньня працяглага і нятаннага працэсу і што аніводная юрыдычная фірма Паўднёвай Афрыкі, якая мае досьвед у гэтай сфэры, ня зможа ўзяцца за справу на ўмовах, калі ўзнагароджаньне залежыць ад зыходу справы. Таму судзьдзі прыйшлі да высновы, што пазыўнікі будуць пазбаўленыя магчымасьці мець прафэсійнае прадстаўніцтва ў судзе і атрымаць экспэртныя даказальніцтвы, жыцьцёва неабходныя для належнага вядзеньня іх справы. Грунтуючыся на гэтым, суд палічыў той факт, што прымяненьне прынцыпу forum non conveniens будзе раўназначна адмове ў судовай абароне, ёсьць дастатковым апраўданьнем адмовы ў перанясеньні месца судовага разьбіральніцтва. Суд дадаў – нягледзячы на тое, што адсутнасьць умоваў для разгляду групавых позваў у Паўднёвай Афрыцы як такая не стаецца галоўнай прычынай адмовы (такі падыход нясе ў сабе непажаданае параўнаньне судовых працэдураў розных краінаў), яна падмацоўвае высновы, зробленыя на падставе фінансаваньня працэсу.

Праблема фінансаваньня і, у прыватнасьці, той факт, што ў Брытаніі можна адносна лёгка (у параўнаньні зь іншымі краінамі) атрымаць праўную дапамогу і дамовіцца пра неабходныя ўмовы аплаты адвакацкіх паслугаў, сталіся ключавымі довадамі пазыўніка ў гэтым працэсе. Больш за тое, Палата Лордаў[25] пазьней прызнала, што Брусэльская Канвэнцыя або Эўрапейская Канвэнцыя па правах чалавека даюць падставы для паданьня ў брытанскія суды любых позваў.

Пазыўнікі па справе Cape апэлявалі да Брусэльскай Канвэнцыі 1968 г., падпісанай краінамі Эўразьвязу (у тым ліку і Брытаніяй). Арт. 2 Брусэльскай Канвэнцыі надзяляе ахвяру правам зьвяртацца ў ангельскія суды толькі таму, што пазыўнік пражывае ў Ангельшчыне. Дадзены артыкул быў у дадзеным выпадку прыменены, нягледзячы на тое, што Паўднёвая Афрыка не падпісала Канвэнцыю. Гэтае пытаньне не было да канца разгледжана ў справе Cape, і Палата Лордаў прызнала, што адказ на яго застаецца няясным, а таму справа вымагае асобнага рашэньня Эўрапейскага Суда.

Пасьля таго, як справа Кейп слухалася ў Палаце Лордаў, Эўрапейскі суд вынес сваё рашэньне ў справе Group Josi Reinsurance Company SA v Universal General Insurance Company[26], дзе канадзкі пазыўнік зьвярнуўся ў францускі суд са скаргай на кампанію, зарэгістраваную ў Бэльгіі. Эўрапейскі Суд пастанавіў, што для прыкладаньня правілаў Канвэнцыі ня мае значэньня, якую краіну прадстаўляе пазыўнік, бо ўсё залежыць ад таго, ці падпісала Канвэнцыю краіна адказьніка. Таму Брусэльская Канвэнцыя прымяняецца ў выпадках, калі адказьнік прадстаўляе краіну, што прыняла Канвэнцыю, а пазыўнік – дзяржаву, якая не стаецца яе чальцом.

Артыкул 2 Брусэльскай Канвэнцыі (удзельніцай якой з'яўляецца і Аб’яднанае Каралеўства) замацоўвае, што працэс павінен ісьці ў судзе краіны адказьніка. У адрозьненьне ад іншых эўрапейскіх краінаў, брытанскім судам нададзенае права адмовіць у разглядзе справы. У справе Harrods (Buenos Aires) Ltd [27] апэляцыйны суд вырашыў, што такое права насамрэч знаходзіцца ў кампетэнцыі брытанскага суда, нягледзячы на імпэратыўны характар Арт. 2. Патрабаваньнем для гэтага стаецца існаваньне ў краіне, якая не падпісала Канвэнцыю, альтэрнатыўнай судовай інстанцыі.

Падаецца, што рашэньне суда па справе Cape падштурхне іншых патэнцыйных пазыўнікоў і іх адвакатаў менавіта ў Ангельшчыне распачынаць працэсы супраць ангельскіх кампаніяў. Цікава, што Палата Лордаў прадпісала, каб грамадзкія інтарэсы (напрыклад, намер пазьбегнуць хвалі замежных позваў або зацікаўленасьць у тым, каб замежныя спрэчкі вырашаліся па месцы іх паўстаньня) не прымаліся да ўвагі судамі падчас разгляду пытаньня, дзе мусіць ісьці працэс. Тым самым яны не пайшлі шляхам амэрыканскіх судоў, добра адлюстраваным вышэйзгаданай справай Бопал, дзе было вырашана пакінуць справу на разгляд індыйскаму суду.

Магчыма, Рычард Мэеран (Richard Meeran, адвакат, які абараняў інтарэсы пазыўнікоў у справе Кейп і колькіх іншых працэсах) і мае рацыю, калі кажа, што за базавыя праявы нядбайнасьці мусіць у пэўных выпадках існаваць адказнасьць згодна з прынцыпам “належнай увагі” (duty of care). Нягледзячы на тое, што гаворка ідзе пра “працэсы”, а не “прадукты”, у падобных справах неабходна ўвесьці адказнасьць, аналягічную той, якую нясе вытворца перад спажыўцом за няякасны тавар. Насамрэч, ТНК знаходзіцца бліжэйшай да спажыўца, чым вытворца пэўнага тавару. Іншая прапанова Рычарда Мэерана – разглядаць ТНК як адзіны арганізм, то бок як прадпрыемства. Дакуль шкода нанесеная ў выніку нядбайнасьці з боку прадстаўнікоў галаўной кампаніі, датуль яна (галаўная кампанія) і мусіць несьці адказнасьць.

3. Суды кантынэнтальнай Эўропы

У сыстэме грамадзянскага права краінаў кантынэнтальнай Эўропы судовая юрысдыкцыя мае дакладна акрэсьленыя межы. Калі суд вызначыў, што міжнародныя правілы юрысдыкцыі дазваляюць яму разглядаць справу, ён у любым выпадку абавязаны прыняць позву да разгляду. Відавочна, што перавага такой сыстэмы – у гарантыях для пазыўніка і практычна абсалютнай прадказальнасьці. Недахоп яе таксама на паверхні: правілы юрысдыкцыі маюць найабстрактнейшы характар. Робіцца гэта для таго, каб яны былі прыкладальныя да як мага большай колькасьці справаў, не зважаючы на магчымыя асаблівасьці рэальных працэсаў, зь якімі ў жыцьці сутыкаецца судзьдзя. А выключна абстрактны характар правілаў як раз і вымагае іх адаптацыі ў кожным асобным выпадку. У сыстэмах такога кшталту выпрацаванае правіла субстытуцыі, якое дазваляе пазьбегнуць найбольш яскравых прыкладаў несправядлівасьці, што ўзьнікае з-за дэструктыўнага канфлікту юрысдыкцыяў[28]. Для таго, каб пазьбегнуць магчымых выпадкаў адмовы ў правасудзьдзі, суд павінен абвесьціць, што ён мае неабходную юрысдыкцыю. Пры гэтым ён мусіць сьцьвердзіць, што ніводзін іншы суд ня ёсьць кампэтэнтнай інстанцыяй для разгляду дадзенай справы і няма аніякіх падставаў для таго, каб разглядаць яе ў іншых судах. Гэтае правіла зацьверджанае ў якасьці асновы ўскоснай юрысдыкцыі ў Інтэр-Амэрыканскай канвэнцыі аб юрысдыкцыі[29].

У шмат якіх сыстэмах грамадзянскага права распаўсюджаныя таксама дадатковыя падставы для юрысдыкцыі, нехарактэрныя для агульнага права. Напрыклад, некаторыя краіны дазваляюць судовы перасьлед асобаў, якія маюць там сваю маёмасьць. Гэты прынцып нефармальна называюць “Правілам швэдзкага парасона”, што азначае – не пакідайце свой парасон у Швэцыі, бо супраць вас можа быць заведзена справа па любой позве[30]. Падобным чынам грамадзяне Францыі маюць права зьвяртацца ў францускія суды зь любой позвай супраць грамадзяніна якой заўгодна краіны. Артыкулы 14 і 15 Грамадзянскага Кодэксу Францыі зацьвярджаюць юрысдыкцыю францускіх судоў над усімі справамі, распачатымі як супраць, так і самімі францускімі грамадзянамі.

Што датычыць падсудовасьці ТНК, цяжка знайсьці прыклады пасьпяховага працэсу такога кшталту ў кантынэнтальнай Эўропе. Галоўная прычына – вышэйазначаныя перашкоды ў доступе да судовай абароны сваіх правоў.

Заключэньне

Галоўная прашкода падсудовасьці ТНК – абмежаваны доступ да правасудзьдзя. Значныя адрозьненьні ў гэтай сфэры правакуюць кампаніі дабівацца разгляду позваў у мясцовых судах слабаразьвітых краінаў, дзе патэнцыйны памер кампэнсацыі будзе вельмі малы, або пазыўнік будзе адчуваць недахоп грошай для працягу працэсу. Пацярпелыя па справах парушэньня працоўных правоў або правоў чалавека сутыкаюцца з відавочнымі цяжкасьці. Яны часта ня могуць павярнуцца ў краіну, дзе былі зьдзейсьненыя парушэньні закону з-за небясьпекі свайму жыцьцю. Пры гэтым суды іншых краінаў не жадаюць разглядаць іх справы, бо тыя доўга цягнуцца, іх цяжка весьці і выносіць па іх рашэньні.

Прынцып forum non conveniens прымяняецца судамі ЗША, Вялікай Брытаніі і іншымі краінамі агульнага права як сродак апратэставаньня юрысдыкцыі суда. Ён значна ўскладняе вядзеньне працэсу супраць транснацыянальных кампаніяў. Брусэльская канвэнцыя аб юрысдыкцыі і вынясеньні рашэньняў па грамадзянскіх і гандлёвых справах замацоўвае агульнае правіла, што справы павінны слухацца ў судах краінаў Эўразьвязу, зь якіх паходзяць адказчыкі. Аднак суды Ангельшчыны вырашылі не прыкладаць дадзены прынцып, калі па-за межамі Эўразьвязу існуе альтэрнатыўная судовая інстанцыя.